મુંબઈ, 12 માર્ચ, 2026 – 33 વર્ષ થઈ ગયા એ ઘટનાને. દાઉદ-આણી મંડળીએ કરેલા એ જેહાદી આતંકી હુમલાના 257 હુતાત્માઓના પરિવારજનો આજે પણ એ દિવસ ભૂલી શકતા નથી. 12 માર્ચ એ જ તારીખ છે જ્યારે દેશની આર્થિક રાજધાની મુંબઈ એક પછી એક 12 બોમ્બ ધડાકાથી ધ્રૂજી ઉઠી હતી. આ ધડાકાઓમાં કુલ 257 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો હતો અને 700 થી વધુ લોકો ઘાયલ થયા હતા.
હકીકતે 33 વર્ષ પહેલાંના એ દિવસે શહેરમાં અન્ય ઘણી જગ્યાએ પણ બોમ્બ રાખવામાં આવ્યા હતા પરંતુ તેમાં બ્લાસ્ટ થયા નહોતા, અન્યથા નુકસાન ઘણું વધારે થઈ શક્યું હોત. આ બ્લાસ્ટ પાછળના ષડયંત્રનો ખુલાસો કરવાની જવાબદારી મુંબઈ પોલીસના પૂર્વ કમિશનર અને તત્કાલીન ટ્રાફિક DCP રાકેશ મારિયાને આપવામાં આવી હતી. તેમણે તેમના પુસ્તક ‘LET ME SAY IT NOW’ માં આ ધડાકાઓ સાથે જોડાયેલા અનેક ખુલાસા કર્યા છે.
જાણો જેહાદી આતંકનો પૂરો ઘટનાક્રમ
12 માર્ચ 1993, દિવસ- શુક્રવાર, સ્થળ- દેશની આર્થિક રાજધાની મુંબઈ. જી હા, આ એ જ તારીખ છે જેને ભારતના ઈતિહાસમાં ‘બ્લેક ફ્રાઈડે’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ જ દિવસે મુંબઈ એક પછી એક 12 શ્રેણીબદ્ધ બોમ્બ ધડાકાથી ધ્રૂજી ઉઠી હતી.
તે કમનસીબ બપોરે મુંબઈની શાન અને ઓળખ સમાન દરેક સ્થળને નિશાન બનાવવામાં આવ્યું હતું. સમગ્ર વિશ્વના ઈતિહાસમાં પ્રથમ વખત આટલા મોટા પાયે સીરિયલ બોમ્બ ધડાકા થયા હતા. આ બોમ્બ ધડાકાઓમાં 257 લોકોએ મૃત્યુ પામ્યા હતા, જ્યારે 713 લોકો ઘાયલ થયા હતા. સૌથી પહેલો ધડાકો બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જની ઈમારતની બહાર થયો હતો. બપોરે અંદાજે 1:28 વાગ્યે એવો ધડાકો થયો જેનો અવાજ માઈલો સુધી સંભળાયો હતો. 29 માળની BSE ની ઈમારત ધ્રૂજી ઉઠી હતી. જે જ્યાં હતું ત્યાં જ પડી ગયું અને જ્યારે કાળો ધુમાડો હટ્યો ત્યારે વિનાશ સામે આવ્યો. ચારેબાજુ વિખરાયેલા મૃતદેહો, રડતા-કકળતા અને ડરથી ચીસો પાડતા લોકો દેખાઈ રહ્યા હતા.
On this day, 12 March 1993, serial blasts occurred at 12 places in Mumbai, killing 257 people. The attacks were orchestrated by the network of Dawood Ibrahim.
At that time, CM Sharad Pawar lied about a 13th blast in Muslim dominated area of Masjid Bunder. He falsely blamed LTTE… pic.twitter.com/B4UWGAGLop
— Anshul Saxena (@AskAnshul) March 12, 2026
તે સમયે દેશની આર્થિક રાજધાનીના શેરબજારમાં બે હજાર લોકો હાજર હતા. બેઝમેન્ટના પાર્કિંગમાં RDX થી ભરેલી એક કારમાં ટાઈમર દ્વારા ધડાકો કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં 84 નિર્દોષ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો અને લગભગ સવા બસો લોકો ઘાયલ થયા હતા. આ તો માત્ર શરૂઆત હતી, દસ મિનિટ પછી નરસી નથ્થા સ્ટ્રીટની અનાજ બજારમાં એક ટ્રકમાં ધડાકો થયો. શહેર કંઈ સમજે તે પહેલા 50 મિનિટ પછી સ્ટોક એક્સચેન્જથી થોડે દૂર એર ઈન્ડિયાની ઈમારતના પાર્કિંગમાં ધડાકો થયો. આ વિસ્ફોટ એટલો જોરદાર હતો કે બેઝમેન્ટના બંને માળમાં મોટા ખાડા પડી ગયા હતા. ધમધમતી અનાજ બજારમાં ચીસો ગુંજવા લાગી હતી.
90 મિનિટમાં 7 ધડાકા
સ્ટોક એક્સચેન્જની બિલ્ડિંગમાં ધડાકા પછી લોકોને અંદાજ પણ નહોતો કે આગામી 90 મિનિટમાં મુંબઈ ધડાકાઓથી હલી જશે. માહિમ કોઝવેમાં થયેલા ધડાકાએ ત્રણ લોકોનો જીવ લીધો. ત્યારે જ હીરા-ઝવેરાતનું બજાર ધડાકાથી ધ્રૂજી ઉઠ્યું અને 17 લોકો મૃત્યુ પામ્યા. ઝવેરી બજારમાં એક બિનવારસી સ્કૂટરમાં વિસ્ફોટકો રાખવામાં આવ્યા હતા. ત્યાં સુધીમાં દોઢ કલાકમાં સાત ધડાકા થઈ ચૂક્યા હતા. મુંબઈના અનેક હિસ્સા સ્મશાન ઘાટ જેવા દેખાઈ રહ્યા હતા.
પાંચ મિનિટ પછી જ બાંદ્રાની સી રોક હોટલના 18 માં માળે ધડાકો થયો. નસીબ સારા હતા કે તેમાં કોઈનું નુકસાન ન થયું, પરંતુ ત્રણ મિનિટ પછી પ્લાઝા સિનેમાના પાર્કિંગમાં ઉભેલી કારમાં ધડાકાએ 10 લોકોનો જીવ લીધો. આગામી સાત મિનિટ સુધી સન્નાટો છવાયેલો રહ્યો, પછી જુહુથી સમાચાર આવ્યા. ત્યાં સેન્ટોર હોટલમાં ધડાકો થયો હતો, જેમાં ત્રણ લોકો ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા હતા. ત્યારબાદ સહારા એરપોર્ટ પાસે પણ એક હળવો ધડાકો થયો. તેના તરત જ પછી એરપોર્ટની નજીક સેન્ટોર હોટલમાં વધુ એક જીવલેણ વિસ્ફોટ થયો, જેમાં વધુ બે નિર્દોષ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો. મુંબઈમાં માતમ છવાઈ ગયો હતો.
કયા સમયે ક્યાં થયો ધડાકો?
- પહેલો ધડાકો: બપોરે 1:30 વાગ્યે, મુંબઈ સ્ટોક એક્સચેન્જ
- બીજો ધડાકો: બપોરે 2:15 વાગ્યે, નરસી નથ્થા સ્ટ્રીટ
- ત્રીજો ધડાકો: બપોરે 2:30 વાગ્યે, શિવસેના ભવન
- ચોથો ધડાકો: બપોરે 2:33 વાગ્યે, એર ઈન્ડિયા બિલ્ડિંગ
- પાંચમો ધડાકો: બપોરે 2:45 વાગ્યે, સેન્ચ્યુરી બજાર
- છઠ્ઠો ધડાકો: બપોરે 2:45 વાગ્યે, માહિમ
- સાતમો ધડાકો: બપોરે 3:05 વાગ્યે, ઝવેરી બજાર
- આઠમો ધડાકો: બપોરે 3:10 વાગ્યે, સી રોક હોટલ
- નવમો ધડાકો: બપોરે 3:13 વાગ્યે, પ્લાઝા સિનેમા
- દસમો ધડાકો: બપોરે 3:20 વાગ્યે, જુહુ સેન્ટોર હોટલ
- અગિયારમો ધડાકો: બપોરે 3:30 વાગ્યે, સહાર હવાઈ મથક
- બારમો ધડાકો: બપોરે 3:40 વાગ્યે, એરપોર્ટ સેન્ટોર હોટલ
સ્કૂટરથી થઈ કડી મળવાની શરૂઆત
મુંબઈમાં ધડાકાઓના ભય વચ્ચે એક ડોક્ટરને તેમના ક્લિનિકની બહાર એક બિનવારસી સ્કૂટર મળ્યું. તેમણે પોલીસને જાણ કરી, જેના પછી આ સ્કૂટરમાં બોમ્બ મળી આવ્યો અને માટુંગા પોલીસની મદદથી તેને ડિફ્યુઝ કરવામાં આવ્યો. આ દરમિયાન રાકેશ મારિયા પણ ટ્રાફિક ડાયવર્ટ કરવા અને બેરિકેડ લગાવવા ત્યાં પહોંચ્યા હતા. બોમ્બ ડિફ્યુઝ થયા બાદ સ્કૂટરને માટુંગા પોલીસ સ્ટેશનમાં પાર્ક કરાવવામાં આવ્યું હતું.
મારિયાને મળી તપાસની જવાબદારી
રાકેશ મારિયાએ તેમના પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે તેમને સમાચાર મળ્યા કે મુંબઈ પોલીસ કમિશનર તેમને મળવા માંગે છે. મુલાકાતમાં અધિકારીઓએ મારિયા સાથે ધડાકાઓ વિશે ચર્ચા કરી અને તપાસની જવાબદારી તેમને સોંપી દીધી. મારિયાને પોતાની પસંદગીની ટીમ પસંદ કરવાનો પણ અધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ જ્યારે મારિયાએ તપાસ શરૂ કરી, ત્યારે તેમને વરલીમાં એક બિનવારસી વેન વિશે ખબર પડી જેમાં AK-56 રાઈફલ્સ, 14 મેગેઝીન, પિસ્તોલ, હેન્ડગ્રેનેડ વગેરેનો જથ્થો પડ્યો હતો.
આ રીતે મળી ટાઈગર મેમણ વિશે બાતમી
જ્યારે પોલીસ ટીમે બિનવારસી વેન વિશે પુરાવા એકત્ર કર્યા, ત્યારે આ ગાડી અલ-હુસૈની બિલ્ડિંગની રૂબીના સુલેમાન મેમણના નામે મળી. ત્યારબાદ રાકેશ મારિયાએ તપાસ કરાવી કે આ બિલ્ડિંગમાં મેમણ પરિવાર કોણ છે. ત્યારબાદ પોલીસને ટાઈગર મેમણ વિશે જાણકારી મળી. પોલીસને ખબર પડી કે ટાઈગર ઘણો મોટો સ્મગલર છે અને તેના તાર અંડરવર્લ્ડ સાથે પણ જોડાયેલા છે.
એક ચાવીથી ખુલ્યું ધડાકાઓનું રહસ્ય
પોલીસ જ્યારે અલ-હુસૈની બિલ્ડિંગમાં પહોંચી ત્યારે ઘરનો દરવાજો બંધ હતો. પોલીસે દરવાજો તોડીને એન્ટ્રી કરી. અહીં પોલીસ ટીમને ચાવીના એક ઝૂમખામાં બજાજ સ્કૂટરની ચાવી મળી. આ ચાવી પર 449 લખેલું હતું. રાકેશ મારિયાએ આ ચાવી પોતાના પોલીસ અધિકારીને આપીને માટુંગા પોલીસ સ્ટેશનમાં પડેલા સ્કૂટર સાથે મેળવવા કહ્યું. આખરે આ ચાવી તે જ સ્કૂટરની નીકળી. તપાસ ટીમને સમજાઈ ગયું કે ધડાકા પાછળ ટાઈગર મેમણ અને તેની ગેંગનો હાથ છે.
100 થી વધુ આરોપીઓને સજા
કેસમાં આગળ તપાસ કરતા એક પછી એક કાવતરાખોરોના નામ સામે આવતા ગયા. પોલીસે 4 નવેમ્બર 1993 ના રોજ મુંબઈની કોર્ટમાં 10,000 થી વધુ પાનાની ચાર્જશીટ દાખલ કરી. ત્યારબાદ કેસ CBI પાસે પહોંચ્યો. આ ક્રમમાં ટાઈગર મેમણના ભાઈ યાકુબ મેમણ, મુસ્તફા ડોસા, અબુ સાલેમ વગેરેની ધરપકડ કરવામાં આવી. મુંબઈ ધડાકાના આરોપમાં 100 થી વધુ લોકોને દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. ધડાકાના લગભગ 22 વર્ષ પછી યાકુબ મેમણ ફાંસીની સજા દ્વારા માર્યો ગયો. બીજી તરફ, મુંબઈ ધડાકાના મુખ્ય આરોપી ટાઈગર મેમણ અને દાઉદ ઈબ્રાહિમ આજે પણ ફરાર છે.