નવી દિલ્હી, 27 મે 2026: દેશમાં શ્રેષ્ઠ તબીબી સારવાર, વ્યાપક રસીકરણ અને આરોગ્ય સુવિધાઓના સતત વિસ્તરણની સકારાત્મક અસર હવે ભારતીયોના જીવન પર સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહી છે. ભારતમાં લોકોનું સરેરાશ આયુષ્ય (લાઇફ એક્સપેક્ટન્સી) સતત વધી રહ્યું છે. તાજેતરમાં જાહેર થયેલા સત્તાવાર આયુષ્ય દરના અહેવાલમાં આશાસ્પદ ચિત્ર સામે આવ્યું છે, જે મુજબ દેશમાં નાગરિકોનું સરેરાશ આયુષ્ય વધીને હવે 70.6 વર્ષ પર પહોંચી ગયું છે. આ અહેવાલ અનુસાર, ભારતમાં પુરુષોની સરખામણીએ મહિલાઓ વધુ લાંબું આયુષ્ય ભોગવી રહી છે. રાજ્યવાર આંકડા જોઈએ તો, જમ્મુ-કાશ્મીરના પુરુષો દેશમાં સૌથી લાંબું જીવન જીવી રહ્યા છે, જ્યારે મહિલાઓના લાંબા આયુષ્યની બાબતમાં કેરળ સમગ્ર દેશમાં પ્રથમ સ્થાને રહ્યું છે. બીજી તરફ, છત્તીસગઢ રાજ્યમાં મહિલા અને પુરુષ બંનેનું સરેરાશ આયુષ્ય દેશમાં સૌથી ઓછું નોંધાયું છે.
રજિસ્ટ્રાર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા (સેન્સસ મહા રજિસ્ટ્રાર) દ્વારા વર્ષ 2020-24 ના સમયગાળા માટે જાહેર કરવામાં આવેલા તાજા અહેવાલ મુજબ, અગાઉના વર્ષ 2019-23 ની સરખામણીએ દેશના સરેરાશ આયુષ્યમાં 0.3 વર્ષનો વધારો નોંધાયો છે. તેનો અર્થ એ થાય છે કે ભારતીયો હવે પહેલાં કરતાં વધુ વર્ષો સુધી સ્વસ્થ જીવન જીવી રહ્યા છે. સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ સરેરાશ આયુષ્ય કેરળમાં 75.5 વર્ષ નોંધાયું છે, જ્યારે આ યાદીમાં છત્તીસગઢ સૌથી તળિયે રહ્યું છે, જ્યાં સરેરાશ આયુષ્યનો આંકડો માત્ર 64.7 વર્ષ જ છે. આરોગ્ય ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોના મતે, છેવાડાના વિસ્તારો સુધી પહોંચેલી તબીબી સુવિધાઓ અને લોકોના જીવનધોરણમાં આવેલા સુધારાને કારણે આ આંકડાકીય પરિવર્તન શક્ય બન્યું છે.
મહિલાઓ પુરુષો કરતાં સરેરાશ 4.1 વર્ષ વધુ જીવે છે
અહેવાલની વિગતો અનુસાર, જન્મના સમયે પુરુષોનું સરેરાશ આયુષ્ય જમ્મુ-કાશ્મીરમાં સૌથી વધુ 73.8 વર્ષ જોવા મળ્યું છે. જ્યારે મહિલાઓના આયુષ્યની બાબતમાં કેરળ બાદ હિમાચલ પ્રદેશ અને દિલ્હી અનુક્રમે બીજા અને ત્રીજા સ્થાને આવે છે. તેનાથી વિપરિત, બિહાર અને ઉત્તર પ્રદેશ એવા રાજ્યોમાં સામેલ છે જ્યાં મહિલાઓનું સરેરાશ આયુષ્ય ઘણું ઓછું છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરના આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતમાં મહિલાઓ પુરુષો કરતાં સરેરાશ 4.1 વર્ષ વધુ જીવે છે. ખાસ કરીને હિમાચલ પ્રદેશમાં મહિલા અને પુરુષના આયુષ્ય વચ્ચે સૌથી વધુ 7.1 વર્ષનો તફાવત નોંધાયો છે. નિષ્ણાતો માને છે કે, મહિલાઓમાં કેટલીક ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ ઓછું હોવું અને સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે વધેલી જાગૃતિ આ પાછળનું મુખ્ય કારણ હોઈ શકે છે.
આ રિપોર્ટમાં શહેરી અને ગ્રામીણ વિસ્તારો વચ્ચે પણ રોચક તફાવત જોવા મળ્યો છે. સામાન્ય રીતે જન્મના સમયે અને 70 વર્ષની ઉંમરે શહેરોમાં રહેતા લોકોનું આયુષ્ય ગામડાં કરતાં વધુ હોય છે. જોકે, કેરળ અને ઉત્તરાખંડ જેવા રાજ્યોમાં સ્થિતિ અલગ છે, જ્યાં જન્મ સમયે ગ્રામીણ વિસ્તારોના લોકોનું આયુષ્ય શહેરો કરતાં વધુ નોંધાયું છે. એટલું જ નહીં, પરંતુ 70 વર્ષની વય વટાવ્યા પછી ઉત્તરાખંડ, તેલંગાણા, હિમાચલ પ્રદેશ, કેરળ, હરિયાણા, છત્તીસગઢ અને ઝારખંડના ગ્રામીણ વિસ્તારોના વડીલો શહેરી વિસ્તારોના વૃદ્ધોની સરખામણીએ વધુ લાંબું આયુષ્ય જીવી રહ્યા છે.
આગામી સમયમાં સરકારો સામેના પડકારો અંગે નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે, દેશમાં સરેરાશ આયુષ્ય વધવું એ ચોક્કસપણે આવકારદાયક બાબત છે, પરંતુ તેની સાથે દેશમાં વરિષ્ઠ નાગરિકો (વૃદ્ધો) ની વસ્તી પણ ઝડપથી વધશે. આવી સ્થિતિમાં આગામી સમયમાં સરકારો માટે વૃદ્ધોની સંભાળ, વિશેષ હોસ્પિટલો, પેન્શન અને સામાજિક સુરક્ષા જેવી બાબતો પર બજેટ વધારવું પડશે. આ રિપોર્ટ સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે જે રાજ્યોમાં શિક્ષણ અને આરોગ્યનું સ્તર ઊંચું છે ત્યાં લોકો વધુ જીવે છે, તેથી પછાત રાજ્યોમાં પણ સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ સમાન રીતે મજબૂત કરવી એ સમયની માંગ છે.
(PHOTO-AI)