નવી દિલ્હી, 22 મે 2026: government’s new foreign policy બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો અને મહાસત્તાઓ વચ્ચે વધી રહેલી ખેંચતાણની વચ્ચે ભારતે એક અત્યંત ચતુર વ્યુહરચના અપનાવી છે. તાજેતરમાં ભારતે ન્યુઝીલેન્ડ, દક્ષિણ કોરિયા અને રશિયા સાથે કરેલા વેપારી અને સંરક્ષણ કરારો માત્ર આર્થિક લેણદેણ પૂરતા મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક મંચ પર ભારતની ‘સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમી’ (વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા) નો ડંકો વગાડે છે. નવી દિલ્હી હવે કોઈપણ એક મહાસત્તા પર નિર્ભર રહેવાને બદલે પોતાના હિતોને સર્વોપરી રાખીને નિર્ણયો લઈ રહ્યું છે.
ત્રણ દેશો, ત્રણ અલગ વ્યુહરચના: કેવી રીતે ભારતે જાળવ્યું સંતુલન?
ભારતે ખૂબ જ સમજી-વિચારીને અલગ-અલગ ભૌગોલિક અને વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવતા દેશો સાથે હાથ મિલાવ્યા છે:
ન્યુઝીલેન્ડ (વિકસિત બજાર પ્લસ સ્થાનિક સુરક્ષા): આ ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ (FTA) દ્વારા ભારતે ઓશેનિયા ક્ષેત્રમાં એન્ટ્રી મેળવી છે. જોકે, ભારતે દેશના ખેડૂતો અને ડેરી ઉદ્યોગના હિતોને આંચ ન આવે તે રીતે પોતાના સંવેદનશીલ સેક્ટર્સને આ કરારથી સુરક્ષિત રાખ્યા છે.
દક્ષિણ કોરિયા (હાઇ-ટેક અને સેમિકન્ડક્ટર્સ): અહી મુદ્દો માત્ર આયાત-નિકાસનો નથી, પરંતુ હાઇ-ટેક સપ્લાય ચેઇનમાં જોડાવાનો છે. સેમિકન્ડક્ટર્સ, શિપબિલ્ડિંગ, ગ્રીન એનર્જી અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે (આર્ટિલરી સિસ્ટમ્સ) ભારતે દક્ષિણ કોરિયા સાથે ભાગીદારી કરી છે. જે માત્ર ખરીદી પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર અને સંયુક્ત ઉત્પાદન (Co-development) પર આધારિત છે.
રશિયા (પરંપરાગત દોસ્તી અને ઉર્જા સુરક્ષા): પશ્ચિમી દેશોના ભારે દબાણ છતાં રશિયા સાથે સંરક્ષણ અને ઉર્જા (તેલ) ક્ષેત્રે સબંધો યથાવત રાખીને ભારતે સાબિત કર્યું છે કે તેની વિદેશ નીતિ સ્વતંત્ર છે અને તે કોઈના દબાણમાં નમી શકે નહીં.
‘સ્ટ્રેટેજિક ટ્રાયન્ગ્યુલેશન’: નવો ગ્લોબલ ટ્રેન્ડ
વર્તમાન સમયમાં વ્યાપાર એ માત્ર અર્થતંત્રનો વિષય નથી રહ્યો, તે નેશનલ સિક્યોરિટી (રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા) નો ભાગ બની ગયો છે. ભારત અત્યારે એક અત્યંત જટિલ છતાં ફાયદાકારક ત્રિકોણ (Strategic Triangulation) પર રમી રહ્યું છે:
અમેરિકા અને યુરોપ સાથે મજબૂત ભાગીદારી.
ચીન સાથે સરહદી અને આર્થિક મોરચે સ્પર્ધાત્મક મુકાબલો.
રશિયા સાથેના દાયકાઓ જૂના સંબંધોની જાળવણી.
જોખમો સામે કવચ: આ પ્રકારના ઓવરલેપિંગ (એકબીજા સાથે જોડાયેલા) કરારો કરીને ભારત કોઈપણ વૈશ્વિક કટોકટી કે યુદ્ધની સ્થિતિમાં પોતાને આર્થિક અને લશ્કરી રીતે સુરક્ષિત કરી રહ્યું છે. જો કોઈ એક પક્ષ સાથે સંબંધો બગડે, તો દેશની વ્યવસ્થા ખોરવાય નહીં.
આત્મનિર્ભરતા: પણ અલગ આઇસોલેશન વિના!
ભારત દુનિયાથી અલગ થઈને (Isolation) આત્મનિર્ભર બનવા નથી માંગતું. ભારતની નવી વ્યુહરચના ‘સિલેક્ટિવ ઇન્ટીગ્રેશન’ એટલે કે પસંદગીના જોડાણની છે. દુનિયાભરમાંથી શ્રેષ્ઠ ટેકનોલોજી ભારતમાં લાવવી, દેશમાં જ ઉત્પાદન ક્ષમતા વિકસાવવી અને ધીમે-ધીમે વિદેશી નિર્ભરતા ઘટાડવી – આ ભારતનો અસલી ગેમપ્લાન છે. દક્ષિણ કોરિયા સાથે આર્ટિલરી અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે થઈ રહેલું કામ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
પડકારો પણ કંઈ ઓછા નથી
આ નીતિ જેટલી દમદાર છે, તેની સામે એટલા જ મોટા પડકારો પણ છે:
વ્યાપાર ખાધ: દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો સાથે ભારતની વ્યાપારિક ખાધ ખૂબ મોટી છે, જેને સરખી કરવી જરૂરી છે.
સ્થાનિક ઉદ્યોગો પર દબાણ: મુક્ત વ્યાપાર કરારોના કારણે જો વિદેશી સામાન સ્થાનિક બજારમાં પૂરની જેમ આવે, તો ભારતીય ઉત્પાદકોને નુકસાન થઈ શકે છે.
વૈશ્વિક ધોરણોનું દબાણ: ઇન્ટરનેશનલ સપ્લાય ચેઇનનો હિસ્સો બનતી વખતે પશ્ચિમી દેશોની નીતિઓ અને ધોરણો સ્વીકારવા માટે દબાણ આવી શકે છે, જે ક્યારેક સ્વાયત્તતાને નડતરરૂપ બને છે.
ભારત હવે સંરક્ષણ અને વેપાર કરારોને અલગ-અલગ જોવાની ભૂલ નથી કરતું. બદલાતી વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં ભારત માત્ર દર્શક બનીને રહેવા માંગતું નથી, પરંતુ સ્માર્ટ ડીલ્સ દ્વારા ગ્લોબલ ઓર્ડરમાં પોતાની શરતો પર લીડર તરીકે ઉભરી રહ્યું છે.
વધુ વાંચો: ભેળસેળ કરનારા તત્વોની સામે ખોરાક અને ઔષધ નિયમન તંત્રની કાર્યવાહી, સઘન ચેકિંગ શરૂ કરાયું