નવી દિલ્હી, 6 જુલાઈ 2026: આજે એક એવો યુગ છે જ્યાં જંગલો સતત સંકોચાઈ રહ્યા છે, વન્યજીવોની અનેક પ્રજાતિઓ લુપ્ત થવાના આરે છે અને માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષની ઘટનાઓ દિનપ્રતિદિન વધી રહી છે. આવા કપરા સમયમાં, વન્યજીવ સંરક્ષણ તરફ ભારતનું પહેલું કદમ ક્યારે ઉપડ્યું હતું તે યાદ રાખવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. આ સંદર્ભમાં, 7 જુલાઈ, 1955નો દિવસ ભારતના પર્યાવરણીય ઇતિહાસમાં એક સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલો દિવસ છે, કારણ કે આ જ દિવસે દેશમાં પ્રથમ વખત ‘વન્યજીવ દિવસ’ મનાવવામાં આવ્યો હતો. આ ઉજવણીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર જંગલી પ્રાણીઓના મહત્વને દર્શાવવાનો નહોતો, પરંતુ જનમાનસમાં એ જાગૃતિ લાવવાનો હતો કે પ્રકૃતિ અને વન્યજીવોનું અસ્તિત્વ સીધી રીતે માનવ જીવન સાથે જોડાયેલું છે.
જૈવવિવિધતાની દ્રષ્ટિએ ભારત હંમેશાં વિશ્વના સૌથી ધનિક દેશોમાં અગ્રેસર રહ્યું છે. હિમાલયના બરફાચ્છાદિત શિખરોથી લઈને પશ્ચિમ ઘાટના ગાઢ જંગલો, અને સુંદરવનના ભેજવાળા મેન્ગ્રોવથી લઈને થારના રણ સુધી, આપણો દેશ હજારો અદ્ભુત વન્યજીવ પ્રજાતિઓનું આશ્રયસ્થાન છે. પરંતુ, આઝાદી પછીના શરૂઆતના વર્ષોમાં ચિત્ર બદલાયું. અનિયંત્રિત શિકાર, ઝડપી વનનાબૂદી અને આડેધડ શહેરીકરણને કારણે દેશની અણમોલ વન્યજીવ સંપત્તિ પર ગંભીર ખતરો મંડરાવા લાગ્યો હતો. આ ભયજનક પૃષ્ઠભૂમિ વચ્ચે, વન્યજીવોના રક્ષણ માટે સામૂહિક ચેતના જગાડવા 7 જુલાઈ, 1955ના રોજ પ્રથમ વન્યજીવન દિવસની શરૂઆત કરવામાં આવી. આ દિવસનો સંદેશ સ્પષ્ટ હતો કે, “વન્યજીવન એ આપણી સમગ્ર જીવસૃષ્ટિનો એક અતૂટ હિસ્સો છે. જો વન્યજીવો સુરક્ષિત રહેશે, તો જ જંગલો બચશે; અને જો જંગલો સુરક્ષિત રહેશે, તો જ પાણી, આબોહવા અને માનવ જીવનનું સંતુલન જળવાઈ રહેશે.”
-
1955ના એ પગલાથી ‘પ્રોજેક્ટ ટાઇગર’ સુધીની સફર
પ્રથમ વન્યજીવ દિવસની એ પહેલ બાદ સમય જતાં ભારતે કાયદાકીય અને વ્યવહારિક સ્તરે અનેક મજબૂત પગલાં લીધાં છે.
વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદો, 1972: દેશભરમાં વન્યજીવોના શિકાર અને તેમના અંગોના ગેરકાયદેસર વેપાર પર કડક કાનૂની પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો.
પ્રોજેક્ટ ટાઇગર (1973): વાઘની ઘટતી વસ્તીને બચાવવા માટે શરૂ કરાયેલા આ પ્રોજેક્ટે વિશ્વભરમાં પ્રશંસા મેળવી. આજે ભારત વિશ્વમાં સૌથી વધુ વાઘની વસ્તી ધરાવતો દેશ છે, જે આપણા સંરક્ષણ પ્રયાસોની મોટી સફળતા દર્શાવે છે.
આજે વાઘની વસ્તીમાં ભલે નોંધપાત્ર સુધારો થયો હોય, પરંતુ પડકારો હજુ પૂરા થયા નથી. ગીધ, ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ, અને દરિયાઈ જીવો જેવી ઘણી પ્રજાતિઓ આજે પણ અસ્તિત્વની લડાઈ લડી રહી છે.