નવી દિલ્હી, 5 મે 2026: કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, પૃથ્વી વિજ્ઞાન અને પીએમઓ, કર્મચારી, જાહેર ફરિયાદ, પેન્શન, અણુ ઊર્જા અને અવકાશ રાજ્યમંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા એક દાયકામાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ (ડીએસટી) દ્વારા પ્રેરિત ટેકનોલોજી-આધારિત નવીનતા ભારતના આર્થિક પુનરુત્થાનની ચાવી છે, જેનું યોગદાન સંશોધનથી ઉદ્યોગ, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને રાષ્ટ્રીય વિકાસ સુધી વિસ્તર્યું છે. મંત્રીએ જણાવ્યું કે વિજ્ઞાને હવે “પ્રયોગશાળાઓથી બજારો અને વિચારોથી અસર તરફ” આગળ વધવું જોઈએ, જે એક નવી નીતિ દિશાને પ્રતિબિંબિત કરે છે જે સંશોધનને આર્થિક પરિણામો સાથે સાંકળે છે.
ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહ નવી દિલ્હીમાં ઇન્ડિયન નેશનલ સાયન્સ એકેડમી (આઈએમએસએ) ઓડિટોરિયમ ખાતે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગના 56મા સ્થાપના દિવસ નિમિત્તે સંબોધન કરી રહ્યા હતા. આ કાર્યક્રમમાં ભારત સરકારના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર પ્રો. અજય કુમાર સૂદ, ડીએસટી સચિવ પ્રો. અભય કરંદીકરની સાથે અગ્રણી વૈજ્ઞાનિકો, શિક્ષણવિદો અને વૈજ્ઞાનિક સમુદાયના સભ્યો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.
મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા દાયકામાં ભારતના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન આવ્યું છે, જેને અવકાશ અને પરમાણુ ઊર્જા જેવા ક્ષેત્રોને ખાનગી ભાગીદારી માટે ખુલ્લા મૂકવાના નીતિગત નિર્ણયો દ્વારા સમર્થન મળ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે આ પગલાંઓએ સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઉદ્યોગો માટે નવી તકો ખોલી છે, જે ભારતને તેના વિશાળ માનવ સંસાધનનો લાભ લેવા અને વૈશ્વિક નવીનતા ઇકોસિસ્ટમમાં તેનું સ્થાન મજબૂત કરવા સક્ષમ બનાવે છે.
અવકાશ ક્ષેત્રના ઝડપી વિસ્તરણનો ઉલ્લેખ કરતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે તેને ખાનગી ખેલાડીઓ માટે ખોલ્યાના થોડા જ વર્ષોમાં ભારત સ્ટાર્ટઅપ-સંચાલિત નવીનતામાં ઉછાળો જોઈ રહ્યું છે, જેમાં સેટેલાઇટ ટેકનોલોજી જેવા ક્ષેત્રોમાં નવી ક્ષમતાઓ ઉભરી રહી છે, જે આર્થિક વૃદ્ધિ અને રાષ્ટ્રીય સજ્જતા બંનેમાં યોગદાન આપે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે ઉભરતા ટેકનોલોજી ડોમેન્સમાં પણ આવો જ વેગ જોવા મળી રહ્યો છે.
મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે કોઈ પણ દેશ ઉદ્યોગ અને ખાનગી ક્ષેત્રથી અલગ રહીને વિજ્ઞાનમાં પ્રગતિ કરી શકતો નથી અને સરકાર, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગો વચ્ચે વધુ ઊંડા સહયોગ માટે હાકલ કરી હતી. તેમણે સ્વદેશી સંશોધનના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો અને નોંધ્યું હતું કે ભારત ફાર્માસ્યુટિકલ્સ જેવા જટિલ ક્ષેત્રો સહિત વિવિધ ક્ષેત્રોમાં તેની પોતાની ટેકનોલોજી વિકસાવી રહ્યું છે.
ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારતની વૈશ્વિક વૈજ્ઞાનિક સ્થિતિ પણ નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત થઈ છે, જેમાં ઉચ્ચ સ્તરે ટાંકવામાં આવેલા સંશોધન પ્રકાશનોનો હિસ્સો વધી રહ્યો છે, જે ગુણવત્તા અને પ્રભાવ બંનેને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેમણે ભારતના સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમના વિસ્તરણ તરફ નિર્દેશ કર્યો, દાયકા પહેલા જ્યાં માત્ર થોડાં સો સ્ટાર્ટઅપ્સ હતા, ત્યાં આજે તે વધીને બે લાખથી વધુ થઈ ગયા છે, જે ઝડપથી પરિપક્વ થતા ઇનોવેશન લેન્ડસ્કેપનો પુરાવો છે.
મંત્રીશ્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓએ સક્રિયપણે તેમની સિદ્ધિઓ જણાવવી જોઈએ અને હિતધારકો સાથે સંવાદ કરવો જોઈએ. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ભાગીદારી આકર્ષવા અને વ્યાપક સામાજિક પ્રભાવ સુનિશ્ચિત કરવા માટે વિઝિબિલિટી અને આઉટરીચ આવશ્યક છે. તેમણે કહ્યું કે નવીનતા લાવનારાઓને પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ, પરંતુ તે સાથે પારદર્શક અને મેરિટ-આધારિત ઇકોસિસ્ટમ બનાવવી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે જે યુવા પ્રતિભાઓને સ્પષ્ટતા અને વાસ્તવિકતા સાથે માર્ગદર્શન આપે.
તેમણે કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવા અને સંસ્થાઓને આધુનિક ટેકનોલોજીકલ જરૂરિયાતો સાથે સુસંગત બનાવવાના હેતુથી ચાલી રહેલા વહીવટી સુધારાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેમાં જૂની સિસ્ટમોનું પુનર્ગઠન અને નિર્ણય લેવામાં વધુ વિકેન્દ્રીકરણનો સમાવેશ થાય છે.
અગાઉ, મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર પ્રો. અજય કુમાર સૂદે સંશોધનને ટેકનોલોજી વિકાસ અને વ્યાપારીકરણ સાથે જોડવાની જરૂરિયાત વિશે વાત કરી હતી, જ્યારે DST સચિવ પ્રો. અભય કરંદીકરે ભારતના વિજ્ઞાન અને ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન, RDI ફંડ અને નેશનલ ક્વોન્ટમ મિશન જેવી મુખ્ય પહેલો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.
ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે સતત સુધારાઓ, મજબૂત સંસ્થાગત માળખા અને તમામ હિતધારકોની સક્રિય ભાગીદારી સાથે, ભારતનું વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમ આગામી વર્ષોમાં દેશની આર્થિક વૃદ્ધિ અને વૈશ્વિક નેતૃત્વને આકાર આપવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવશે.