ભારતની બાયોટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમ મજબૂત કરવા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહનું આહ્વાન

નવી દિલ્હી, 10 ઓગસ્ટ 2026: કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી અને પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભારી) અને પીએમઓ, કર્મચારી, જાહેર ફરીયાદો, પેન્શન, અણુ ઊર્જા અને અવકાશ રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ભારતની બાયોટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમમાં ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી વધારવા, બાયોટેકનોલોજી અને લાઈફ સાયન્સિસમાં સ્વદેશી ઉત્પાદનો અને ટેકનોલોજીને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે ઉદ્યોગ સંપર્કને મજબૂત કરવા અને વધુ ખાનગી રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરવા આહ્વાન કર્યું છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ભારતની સ્વદેશી બાયોટેકનોલોજી ક્ષમતાઓ, ઉદ્યોગો અને રોકાણકારો વચ્ચે વધુ મજબૂત જોડાણ ઊભું કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો જેથી આશાસ્પદ ઇનોવેશન્સ સંશોધન અને વિકાસથી વ્યાપારીકરણ તરફ ઝડપી ગતિએ આગળ વધી શકે.

મંત્રીશ્રીએ નવી દિલ્હીમાં બાયોટેકનોલોજી ઇન્ડસ્ટ્રી રિસર્ચ આસિસ્ટન્સ કાઉન્સિલ (BIRAC) ના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સાથેની બેઠક દરમિયાન આ ભાર મૂક્યો હતો, જ્યાં ભારતની બાયોટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમ માટે રોકાણ, ઉદ્યોગ ભાગીદારી અને બજારની તકોનો વિસ્તાર કરવા માટેના ઉપાયોની શ્રેણી પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

• કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટીનો ઉપયોગ

આ બેઠકમાં બીઆઈઆરએસી રિસર્ચ, ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ઇનોવેશન ફંડ (BIRAC-RDIF) ના અમલીકરણ, બાયોટેકનોલોજીમાં ઉદ્યોગના જોડાણને મજબૂત કરવા, સ્થાનિક બાયોટેક ઇકોસિસ્ટમ સાથે લાઇફ સાયન્સિસ ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCCs) ને એકીકૃત કરવા, બાયોટેકનોલોજી-સંચાલિત પહેલો માટે કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR) નો ઉપયોગ કરવા, BIRACની પહોંચ અને આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રશ્યતા વધારવા અને બાયોટેકનોલોજી સ્ટાર્ટઅપ્સ તથા સાહસો માટે વધુ મજબૂત રોકાણકાર જોડાણો ઊભા કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. ડૉ. ધનંજય તિવારી, મેનેજિંગ ડિરેક્ટર, BIRAC અને વરિષ્ઠ સલાહકાર/વૈજ્ઞાનિક ‘H’, DBT; ડૉ. મનીષ દિવાન, ગ્રુપ જનરલ મેનેજર અને હેડ, BIRAC-RDIF; સીએસ કવિતા આનંદાણી, જનરલ મેનેજર અને હેડ, કોર્પોરેટ એન્ડ લીગલ અફેર્સ વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સાથે ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

BIRAC-RDIF એ વિકસિત ભારત 2047ના વિઝન હેઠળ ડીપ-ટેક ઇનોવેશન્સ અને ઉચ્ચ પ્રભાવ ધરાવતા સ્વદેશી ઉત્પાદનને આગળ ધપાવવાના ઉદ્દેશ્યથી ભારત સરકારના ₹1 લાખ કરોડના રિસર્ચ, ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ઇનોવેશન (RDI) ફંડનો એક મુખ્ય ઘટક છે. માનનીય પ્રધાનમંત્રી દ્વારા 3 નવેમ્બર, 2025ના રોજ લોન્ચ કરાયેલ RDI ફંડનું સંચાલન અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (ANRF) અને ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી (DST) દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેમાં BIRACને બાયોટેકનોલોજી ક્ષેત્ર માટે સેકન્ડ લેવલ ફંડ મેનેજર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યું છે.

• સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઉદ્યોગો

BIRAC-RDIF સ્વદેશી બાયોટેકનોલોજી ઇનોવેશન્સના વિકાસ અને વ્યાપારીકરણને સમર્થન આપવા માટે રચાયેલ છે, ખાસ કરીને ટેકનોલોજી રીડિનેસ લેવલ (TRL) 4 થી 9 સુધી વિસ્તરેલા ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા અને ટેકનોલોજી-સઘન પ્રોજેક્ટ્સ. સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઉદ્યોગો સહિતની પાત્ર ટેકનોલોજી સંસ્થાઓ, કુલ પ્રોજેક્ટ ખર્ચના 50 ટકા સુધી આવરી લેતી ₹5 કરોડથી ₹200 કરોડ સુધીની સહાય મેળવી શકે છે. આ ફંડ કોલેટરલ-ફ્રી લાંબા ગાળાની લોન, ઇક્વિટી અને હાઇબ્રિડ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ દ્વારા સહાય પૂરી પાડે છે, જેનો હેતુ કો-ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેમવર્ક બાયોટેકનોલોજીમાં વધુ ખાનગી-ક્ષેત્રની ભાગીદારીને ઉત્પ્રેરિત કરવાનો છે.

BIRACએ ફંડના રીંગ-ફેન્સ્ડ અમલીકરણને સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક સમર્પિત BIRAC-RDIF ડિવિઝનની સ્થાપના કરી છે. પ્રપોઝલ્સ માટેનું પ્રથમ નેશનલ કૉલ 13 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ BIRAC-RDIF વેબસાઇટ અને પાત્ર સ્ટાર્ટઅપ્સ તથા ઉદ્યોગો પાસેથી અરજીઓ મેળવવા માટેના સંકલિત ઈ-પોર્ટલ સાથે લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. કુલ 198 અરજીઓ પ્રાપ્ત થઈ છે અને યોજનાની માર્ગદર્શિકા અનુસાર તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવી રહ્યું છે. પ્રથમ 50 અરજીઓનું સ્ક્રિનિંગ અને મૂલ્યાંકન પૂર્ણ થઈ ગયું છે, જેમાં બાહ્ય નિષ્ણાતો ધરાવતી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કમિટીની ભલામણો પર અત્યાર સુધીમાં આઠ પાત્ર ટેકનોલોજી સંસ્થાઓની પસંદગી કરવામાં આવી છે. લોન અથવા ઇક્વિટી કરારોમાં પ્રવેશતા પહેલા આ સંસ્થાઓ હાલમાં વિગતવાર યોગ્ય પરિશ્રમ (due diligence) માંથી પસાર થઈ રહી છે.

• બાયોટેકનોલોજી ક્ષેત્રમાં ઉદ્યોગની ભાગીદારી

આ બેઠકમાં ભારતના બાયોટેકનોલોજી ક્ષેત્રમાં ઉદ્યોગની ભાગીદારી વધારવા માટે વધતી જતી લાઇફ સાયન્સિસ ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર (GCC) ઇકોસિસ્ટમનો લાભ લેવા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. ભારત હાલમાં 1,700 થી વધુ GCCs ધરાવે છે જેમાં આશરે 1.9 મિલિયન વ્યાવસાયિકો કામ કરે છે, જ્યારે બાયોફાર્માસ્યુટિકલ્સ, મેડિકલ ડિવાઇસિસ અને ડિજિટલ હેલ્થ સહિતના ક્ષેત્રોમાં R&Dના મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રો તરીકે લાઇફ સાયન્સિસ અને હેલ્થકેર GCCs ઉભરી આવ્યા છે. BIRAC હાલના અને સંભવિત GCCની ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, પાયલટ-સ્કેલ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને R&Dની જરૂરિયાતોનું મેપિંગ કરીને અને તેમને ભારતના BioE3 બાયો-ફાઉન્ડ્રીઝ, બાયો-ઇન્ક્યુબેટર્સ અને સ્ટાર્ટઅપ્સ સાથે જોડીને સ્થાનિક બાયોટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમ સાથે વધુ એકીકરણ સુગમ બનાવશે.

બાયોટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમના વિસ્તરણમાં CSRની ભૂમિકા પણ બેઠક દરમિયાન હાથ ધરવામાં આવી હતી. પાછલા દાયકામાં ભારતનો CSR ખર્ચ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે અને હેલ્થકેર CSR રોકાણોમાં નોંધપાત્ર હિસ્સો ધરાવે છે, BIRAC તેની વૈજ્ઞાનિક યોગ્ય પરિશ્રમ ક્ષમતાઓ, દેશવ્યાપી નેટવર્ક અને પારદર્શક ગ્રાન્ટ-મેનેજમેન્ટ ફ્રેમવર્કનો લાભ લઈને CSR રોકાણોને બાયોટેકનોલોજી-સંચાલિત સામાજિક ઇનોવેશન તરફ વાળવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે. ઓળખાયેલા ક્ષેત્રોમાં સસ્તું આરોગ્યસંભાળ, નિદાન, માતા અને બાળ આરોગ્ય, પોષણ, આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક કૃષિ અને કૌશલ્ય વિકાસનો સમાવેશ થાય છે. BIRAC પાસે પહેલેથી જ CSR-અમલીકરણ-એજન્સી માળખું છે અને તેણે પાયલોટ કોર્પોરેટ CSR પહેલ હાથ ધરી છે, જે આવી ભાગીદારીને વધારવા માટે પાયો પૂરો પાડે છે.

• BIRACની પહોંચ અને દ્રશ્યતા મજબૂત કરવી

BIRACની પહોંચ અને દ્રશ્યતા મજબૂત કરવી એ પણ ધ્યાનના કેન્દ્રનું બીજું ક્ષેત્ર હતું. BIRAC એ DBT-BIRACની અસરો પ્રદર્શિત કરવા અને કોર્પોરેટ્સ, રોકાણકારો અને વૈશ્વિક ભાગીદારોમાં ભારતની બાયોટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમ સાથે સહયોગ કરવાની તકો વિશે વધુ જાગૃતિ ઊભી કરવા માટે જમ્મુ અને વડોદરા એરપોર્ટ પર બ્રાન્ડિંગ પહેલનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. જમ્મુ બાયોટેક, હેલ્થકેર અને એગ્રી-ઇનોવેશન માટેના ડેસ્ટિનેશન તરીકે ઉભરી રહ્યું છે, જ્યારે વડોદરા સ્થાપિત ફાર્મા-બાયોટેક-મેન્યુફેક્ચરિંગ બેઝ ધરાવે છે.

આ બેઠકમાં ભારતની બાયોટેકનોલોજી રોકાણ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત, ખાસ કરીને ગ્રોથ-સ્ટેજ કેપિટલ સુધીની પહોંચ અંગે પણ ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. આ સંદર્ભમાં, BIRAC એ ‘BIRAC સ્ટાર્ટઅપ ઇન્વેસ્ટર કનેક્ટ’ નો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે, જે રોકાણ માટે તૈયાર બાયોટેકનોલોજી સ્ટાર્ટઅપ્સ અને રોકાણકારોને એકસાથે લાવવા માટેનું એક સમર્પિત પ્લેટફોર્મ છે. આ પ્લેટફોર્મ  બાયોટેકનોલોજીની તકો અંગે વધુ જાગૃતિ ઊભી કરવા, વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી સુગમ બનાવવા, રોકાણ નેટવર્ક મજબૂત કરવા અને નવીન ટેકનોલોજીના વ્યાપારીકરણને ઝડપી બનાવવાની કલ્પના કરે છે.

બેઠક દરમિયાન ચર્ચા કરાયેલી પહેલો ભારતની વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાઓ, સ્વદેશી બાયોટેકનોલોજી ઉત્પાદનો, ઉદ્યોગ અને રોકાણ વચ્ચેના સેતુને મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, સાથે જ જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી માટે વધુ તકો ઊભી કરે છે. આ અભિગમનો ઉદ્દેશ્ય ભારતીય બાયોટેકનોલોજી ઇનોવેશન્સની પ્રયોગશાળા માન્યતાથી વ્યાપારીકરણ સુધીની સફરને ઝડપી બનાવવાનો અને વિકસિત ભારત 2047ના વિઝન સાથે સુસંગત વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બાયોટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમ માટેના પાયાને મજબૂત કરવાનો છે.