અમદાવાદ, 18 માર્ચ 2026: ગુજરાતના હેરિટેજ સિટી અમદાવાદના પરંપરાગત કસબીઓ માટે આજે ગૌરવનો દિવસ છે. આશરે ચાર સદી જૂની અને અતૂટ આસ્થાનું પ્રતીક એવી ‘માતાની પછેડી’ હસ્તકળાને સત્તાવાર રીતે GI ટેગ એનાયત કરવામાં આવ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે “ટેમ્પલ હેંગિંગ્સ” તરીકે જાણીતી આ કળા હવે અમદાવાદ જિલ્લાની વિશિષ્ટ બૌદ્ધિક સંપત્તિ તરીકે કાયદાકીય રક્ષણ મેળવી ચુકી છે.
‘માતાની પછેડી’ એટલે માત્ર કાપડ પરનું ચિત્રણ નહીં, પણ સંઘર્ષ અને અતૂટ શ્રદ્ધાની ગાથા છે. ૪૦૦ વર્ષ પહેલાં જ્યારે સામાજિક ભેદભાવને કારણે દેવીપૂજક સમુદાયને મંદિરોમાં પ્રવેશવાની મનાઈ હતી, ત્યારે તેમણે પોતાની ભક્તિને કાપડ પર કંડારી. તેમણે સાદા સુતરાઉ કાપડને “હરતા-ફરતા મંદિર”માં ફેરવી દીધું, જેને ગમે ત્યાં લગાવી પૂજા કરી શકાતી. સમાજની દીવાલો તેમની આસ્થાને રોકી શકી નહીં અને આજે એ જ કળા વિશ્વભરના મ્યુઝિયમોની શોભા બની છે.
આ કળામાં આજે પણ પ્રાચીન પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. લોખંડના કાટ અને ગોળમાંથી કાળો રંગ તથા ફટકડી અને મજીઠના મૂળમાંથી લાલ રંગ તૈયાર કરવામાં આવે છે. કાપડની મધ્યમાં આદ્યશક્તિ માતાજી બિરાજમાન હોય છે. તેની આસપાસ મેલડી માતા (બકરા પર સવાર) અને સિકોતરી માતા (વહાણ પર સવાર) જેવા સ્થાનિક દેવી-દેવતાઓના દ્રશ્યો વણાયેલા હોય છે. જ્યારે આ કળા મોટા ચોરસ કાપડ પર તૈયાર થાય છે, ત્યારે તેને ‘માતાનો ચંદરવો’ કહેવામાં આવે છે. આ કળા માત્ર સ્થાનિક સીમાઓ સુધી મર્યાદિત નથી. 19મી સદીમાં અમદાવાદમાં બનેલી એક પછેડી આજે નેશનલ ગેલેરી ઓફ ઓસ્ટ્રિયામાં સુરક્ષિત છે. જ્યોતિન્દ્ર જૈન, હકુ શાહ અને પદ્મશ્રી એબરહાર્ડ ફિશર જેવા સંશોધકોના પ્રયાસોથી આ કળાને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નવી ઓળખ મળી છે.
- GI ટેગ: કારીગરો માટે વરદાન
ગુજરાત કાઉન્સિલ ઓન સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજીના પ્રયત્નોથી મળેલો આ GI ટેગ અમદાવાદના 70 થી 80 કારીગરો માટે સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થશે.
કાયદાકીય રક્ષણ: હવે આ કળાની કોઈ નકલ કરી શકશે નહીં.
આર્થિક લાભ: આ ટેગ સુનિશ્ચિત કરશે કે આર્થિક ફાયદો સીધો જ મૂળ કારીગરો સુધી પહોંચે અને વિશ્વના આર્ટ માર્કેટમાં તેનું મૂલ્ય જળવાય.