ભારતીય ભોજનમાં ચટણીનું સ્થાન અત્યંત ખાસ અને મહત્વનું છે. ચટણી માત્ર ખાવાનો સ્વાદ જ નથી વધારતી, પરંતુ સાદા ભોજનને પણ લજ્જતદાર બનાવી શકે છે. સવારના નાસ્તાથી લઈને બપોરના અને રાતના જમવા સુધી, ચટણી અનેક પ્રકારની વાનગીઓ સાથે પીરસવામાં આવે છે. આ જ કારણે લગભગ દરેક ઘરમાં અલગ-અલગ સ્વાદ અને સામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને ચટણી તૈયાર કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે લોકો ચટણીનું નામ સાંભળતા જ લીલા ધાણા કે ફુદીનાની ચટણી વિશે વિચારવા લાગે છે, પરંતુ તેના સિવાય પણ એવી ઘણી વસ્તુઓ છે જેનાથી અત્યંત સ્વાદિષ્ટ અને પૌષ્ટિક ચટણીઓ બનાવી શકાય છે.
-
પોષક તત્વોથી ભરપૂર હોય છે ચટણી
અલગ-અલગ સામગ્રીમાંથી બનેલી ચટણીઓ ભોજનમાં નવો સ્વાદ ઉમેરવાની સાથે શરીરને ફાયદો પણ કરાવે છે. તેમાં વપરાતી કુદરતી સામગ્રી વિટામિન્સ, મિનરલ્સ, ફાઈબર અને એન્ટીઓક્સીડેન્ટ જેવા પોષક તત્વોનો ઉત્તમ સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે.
ટામેટાની ચટણી:
ટામેટાં, લસણ, લીલા મરચાં અને આદુના એક નાના ટુકડાને ગેસ પર અથવા પેનમાં હળવા શેકી (ભૂંજી) લો. ત્યારબાદ તેને મીઠું અને મસાલા ઉમેરીને મિક્સરમાં પીસી લો. આ ચટણી પર રાઈ અને મીઠા લીમડાનો વઘાર પણ કરી શકાય છે. તે ઈડલી, ઢોસા, પરોઠા અને સ્નેક્સ સાથે ખૂબ જ સ્વાદિષ્ટ લાગે છે. ટામેટામાંથી વિટામિન-સી અને લાયકોપીન પૂરતી માત્રામાં મળે છે.
સીંગદાણા (મૂંગફલી) ની ચટણી
શેકેલા સીંગદાણાના ફોતરાં કાઢી તેમાં લસણ, લીલા મરચાં, મીઠું અને થોડું દહીં અથવા પાણી ઉમેરીને પીસી લો. આ ચટણી પર રાઈ અને લીમડાનો વઘાર કરવાથી સ્વાદ વધી જાય છે. આ ચટણી પ્રોટીન અને હેલ્ધી ફેટનો સારો સ્ત્રોત છે, જે નાસ્તાનો સ્વાદ વધારે છે.
નાળિયેર (કોપરા) ની ચટણી
તાજું લીલું નાળિયેર, શેકેલી ચણાની દાળ (દાળિયા), લીલા મરચાં, આદુ અને મીઠું એકસાથે મિક્સરમાં પીસી લો. ત્યારપછી તેમાં રાઈ, અડદની દાળ અને મીઠા લીમડાનો વઘાર કરો. દક્ષિણ ભારતીય વાનગીઓ સાથે આ ચટણી સૌથી વધુ પસંદ કરાય છે. તે ફાઈબર અને હેલ્ધી ફેટથી ભરપૂર હોય છે.
તલની ચટણી
સફેદ અથવા કાળા તલને કઢાઈમાં હળવા શેકી લો. ત્યારબાદ તેમાં લસણ, લાલ મરચું, આંબલી અને મીઠું ઉમેરીને પીસી લો. સ્વાદ બદલવા માટે તેમાં થોડો ગોળ પણ ઉમેરી શકાય છે. તલની ચટણી સ્વાદની સાથે કેલ્શિયમ, આયર્ન અને હેલ્ધી ફેટ પૂરા પાડે છે.
કાચી કેરીની ચટણી
કાચી કેરીના ટુકડા (ચીરીઓ), લીલા ધાણા, ફુદીનો, લીલા મરચાં, જીરું, મીઠું અને થોડો ગોળ ઉમેરીને મિક્સરમાં પીસી લો. આ ખાટી-મીઠી ચટણી ઉનાળાની ઋતુમાં પાચન માટે ઉત્તમ ગણાય છે અને વિટામિન-સીનો મોટો સ્ત્રોત છે.
-
ઘરની બનેલી ચટણીને કેવી રીતે અને કેટલા દિવસ સ્ટોર કરવી?
એરટાઈટ કન્ટેનર: ઘરની બનેલી ચટણીને હંમેશા સાફ, સૂકા અને એરટાઈટ કાચના અથવા ફૂડ-ગ્રેડ પ્લાસ્ટિકના ડબ્બામાં ભરીને જ ફ્રિજમાં રાખવી જોઈએ.
વપરાશનો સમયગાળો: આ ચટણીઓમાં કોઈ પણ પ્રકારના પ્રિઝર્વેટિવ્સ (કેમિકલ) વપરાતા ન હોવાથી, સામાન્ય રીતે ૨ થી ૩ દિવસની અંદર તેનો વપરાશ કરી લેવો હિતાવહ છે.
સ્વચ્છતા જરૂરી: ચટણી કાઢવા માટે હંમેશા સાફ અને સૂકી ચમચીનો જ ઉપયોગ કરો, જેથી તેમાં ભેજ કે બેક્ટેરિયા ન જાય. જો ચટણીનો રંગ, સ્વાદ કે સુગંધ બદલાયેલી જણાય તો તેનો ઉપયોગ બિલકુલ ન કરવો.
-
ચટણી બનાવતી વખતે આ બાબતોનું રાખો ખાસ ધ્યાન
ચટણી બનાવવા માટે હંમેશા તાજી અને સારી ગુણવત્તાવાળી સામગ્રીનો જ ઉપયોગ કરો. ફળો, શાકભાજી કે લીલા મસાલાને બરાબર ધોઈને જ વાપરવા.
ચટણીમાં મીઠું, મરચું અને મસાલાનું પ્રમાણ સંતુલિત રાખવું જેથી તેનો અસલી સ્વાદ અને પોષણ જળવાઈ રહે.
ચટણી પીસતી વખતે જરૂર કરતાં વધુ પાણી ન ઉમેરવું. ચટણી તૈયાર થયા પછી તેને લાંબો સમય બહાર ખુલ્લી ન રાખતા તરત જ ફ્રિજમાં મૂકી દેવી.