ધાર-મધ્યપ્રદેશ, 16 મે, 2026 – ભોજશાળામાં સનાતન સૂર્યોદય થયો છે. હાઈકોર્ટના ગઈકાલના સ્પષ્ટ ચુકાદા બાદ આજે વૈશાખ વદ અમાસથી હિન્દુઓએ પૂજા-અર્ચના શરૂ કરી દીધી છે અને તે સાથે આ સ્થળ પરત મેળવવા માટેના સંઘર્ષની 1000 વર્ષની પીડાનો અંત આવ્યો છે.
મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટના ઐતિહાસિક ચુકાદા બાદ ભોજશાલામાં આજે સવારથી જ શ્રદ્ધાળુઓ આવવાનો સિલસિલો શરૂ થઈ ગયો છે. વર્ષોથી નિયમિત પૂજા-અર્ચનાની રાહ જોઈ રહેલા હિન્દુ સમાજના લોકો શનિવાર સવારથી જ ઉત્સાહિત દેખાઈ રહ્યા છે. ચુકાદો આવ્યા બાદ પ્રથમ સૂર્યોદયથી જ લોકો પૂજા-અર્ચના કરવા પહોંચી ગયા હતા.
ભોજશાલા આવતા લોકોના ચહેરા પર ખુશી અને સંતોષ સ્પષ્ટપણે જોવા મળતા હતા. વર્ષોથી ભોજશાલા મુક્તિ આંદોલન સાથે જોડાયેલા મહિલા સરલાએ ભાવુક થતા કહ્યું કે, તેઓ આ દિવસની વર્ષોથી રાહ જોઈ રહ્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું કે જેવો જ હાઈકોર્ટનો આદેશ આવ્યો, હિન્દુ સમાજમાં ખુશીની લહેર દોડી ગઈ. કોઈની આંખોમાં ખુશીના આંસુ હતા તો કોઈ ઉત્સાહમાં ઝૂમી ઉઠ્યું હતું. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, આ દિવસ હિન્દુ સમાજના લાંબા સંઘર્ષનું પરિણામ છે અને હવે શ્રદ્ધાળુઓ દરરોજ અહીં પૂજા કરવા આવશે.
શ્રદ્ધાળુ પ્રમોદ સોલંકીએ કહ્યું કે વર્ષો પછી તેમને અહીં અગરબત્તી લગાવવાની અને શાંતિપૂર્વક પૂજા કરવાની તક મળી છે. તેમણે જણાવ્યું કે તેઓ પહેલા પણ દર મંગળવારે નિયમિત રીતે પૂજા માટે આવતા હતા, પરંતુ હવે ન્યાયાલયના આદેશ બાદ દરરોજ પૂજા-અર્ચના કરવાની ભાવના સાથે અહીં પહોંચ્યા છે.
#WATCH | Madhya Pradesh | Devotees offer prayers and recite Hanuman Chalisa at the Bhojshala complex in Dhar, a day after the Indore Bench of the Madhya Pradesh High Court declared the disputed complex a temple and granted the Hindu side the right to worship at the site pic.twitter.com/mm53pNveD2
— ANI (@ANI) May 16, 2026
બીજી તરફ, રાજેશ શુક્લાએ ન્યાયાલયના આદેશને આવકારતા તેને ઐતિહાસિક ગણાવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે વર્ષોના સંઘર્ષમાં ધારની જનતાએ મહત્વપૂર્ણ સહયોગ આપ્યો છે. તેમણે આંદોલન દરમિયાન જીવ ગુમાવનારા લોકોને પણ શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરી હતી. રાજેશ શુક્લાએ કહ્યું કે હાલમાં પ્રતીકાત્મક રીતે મા વાગ્દેવીની પૂજા કરવામાં આવી રહી છે.
હાઈકોર્ટે ભોજશાલાને મંદિર ઠરાવ્યું
હાઈકોર્ટે 15 મે 2026ના રોજ પોતાનો ચુકાદો સંભળાવતા ભોજશાલાને મંદિર જાહેર કર્યું હતું. અદાલતનું કહેવું છે કે ભોજશાલા પરિસર-કમાલ મસ્જિદનો વિવાદિત વિસ્તાર એક મંદિર અને સંસ્કૃત શિક્ષણનું કેન્દ્ર છે. કેન્દ્ર સરકાર દેવી સરસ્વતીની મૂર્તિ લાવી શકે છે. જોકે, અહીં ASIનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ રહેશે.
ભોજશાલા કેસમાં વિષ્ણુ જૈને કોર્ટના ચુકાદા અંગે જણાવ્યું કે ભોજશાલાની આખી ઇમારત રાજા ભોજ દ્વારા બનાવવામાં આવી છે. કોર્ટે પૂજા-પાઠનો અધિકાર આપ્યો છે. હવે આ પરિસરમાં માત્ર પૂજા થશે, નમાજની મંજૂરી નથી. કોર્ટે કહ્યું- આ કમાલ મૌલા મસ્જિદ નથી. મુસ્લિમ સમાજ સરકાર પાસે પોતાની માંગણી મૂકી શકે છે. સરકાર મુસ્લિમ સમાજને વૈકલ્પિક જમીન આપે, જે ધારમાં પણ હોઈ શકે છે.
ધાર ભોજશાલાનો 1000 વર્ષનો ઇતિહાસ: રાજા ભોજની જ્ઞાનશાળાથી લઈને કાનૂની સંઘર્ષ સુધીની સંપૂર્ણ ગાથા
A Shameful Chapter of illegal occupation of a Temple of Maa Saraswati by the Desert Cult has been closed today in Bhojshala. pic.twitter.com/9phHDJqago
— Kashmiri Hindu (@BattaKashmiri) May 15, 2026
ભોજશાલા અને કમાલ મૌલા મસ્જિદ પરિસર વચ્ચે ચાલી રહેલા લાંબા કાનૂની સંઘર્ષને અદાલતે એક નિર્ણાયક વળાંક આપ્યો છે. કોર્ટે એએસઆઈ (ASI) ના સર્વે રિપોર્ટ અને ઉપલબ્ધ પુરાવાના આધારે પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કરતા કહ્યું છે કે, ભોજશાલા પરિસર-કમાલ મસ્જિદનો વિવાદિત વિસ્તાર એક મંદિર અને સંસ્કૃત શિક્ષણનું કેન્દ્ર છે. કેન્દ્ર સરકાર દેવી સરસ્વતીની મૂર્તિ લાવી શકે છે, જોકે અહીં ASIનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ રહેશે. આવા સમયે એ જાણવું રસપ્રદ બની જાય છે કે ધાર ભોજશાલા પરિસરનો 1000 વર્ષનો ઇતિહાસ શું છે? આ 11મી સદીના સ્મારકની વાર્તા આસ્થા, રાજકારણ અને ઇતિહાસ વચ્ચે ગૂંચવાયેલી એક એવી જીવંત ગાથા છે, જે દર વસંત પંચમીએ ચર્ચામાં આવે છે.
રાજા ભોજની ‘જ્ઞાનશાળા’થી ‘યુનિવર્સિટી’ સુધીની સફર
આ સંસ્કૃતિનો પાયો 1034 ઇસ્વીસનમાં પરમાર વંશના પ્રતાપી રાજા ભોજે નાખ્યો હતો. રાજા ભોજ માત્ર એક યોદ્ધા નહોતા, પરંતુ 72 કળાઓ અને 36 પ્રકારના આયુધ વિજ્ઞાનના મહાન જ્ઞાતા હતા. તેમણે ધારમાં એક વિશાળ રહેણાંક સંસ્કૃત યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરી, જેને આજે આપણે ભોજશાલા તરીકે ઓળખીએ છીએ. આ સંસ્થા નાલંદા અને તક્ષશિલાની સમૃદ્ધ પરંપરાનો એક ભાગ હતી, જ્યાં સેંકડો લાલ સ્તંભ નીચે બેસીને વિશ્વભરમાંથી આવેલા વિદ્યાર્થીઓ જ્ઞાન મેળવતા હતા. 1035 ઇસ્વીસનમાં વસંત પંચમીના દિવસે અહીં મા સરસ્વતીની પ્રતિમાની પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી અને લગભગ 271 વર્ષો સુધી આ સ્થાન વિશ્વમાં શિક્ષણનું પ્રમુખ કેન્દ્ર બની રહ્યું.
દીવાલો પર અંકિત છે વ્યાકરણ અને કલાનો ઇતિહાસ
સરકારી વિગતો અને પુરાતત્વીય પુરાવા દર્શાવે છે કે ભોજશાલાની સ્થાપત્યકળા આજે પણ તેના ગૌરવશાળી ભૂતકાળની સાક્ષી પૂરે છે. સંકુલના પ્રાંગણ, સ્તંભ અને છત પર કરાયેલી નક્ષીકામ મૂળભૂત રીતે પ્રાચીન મહાવિદ્યાલયનો જ એક ભાગ છે. અહીં દીવાલો પર લાગેલી શિલાઓ પર સંસ્કૃત વ્યાકરણ, સંજ્ઞાઓ, ક્રિયાઓ અને 10 પ્રકારના કાળ (Tenses) કોતરાયેલા છે. એટલું જ નહીં, અહીં વિષ્ણુના ‘કર્માવતાર’ પર પ્રાકૃત ભાષામાં લખાયેલા સ્તોત્રો અને રાજા અર્જુનવર્મા દેવના શાસનકાળ દરમિયાન રચાયેલા ‘કરપુરમંજરી’ જેવા નાટકો પણ પથ્થરો પર કંડારવામાં આવ્યા છે. આ સ્થાન કાલિદાસ, બાણભઠ્ઠ અને ભવભૂતિ જેવા વિદ્વાનોની મહાન પરંપરાનું કેન્દ્ર રહ્યું છે.
14મી સદીના આક્રમણ અને સ્વરૂપ બદલવાનો પ્રયાસ
ઇતિહાસે 1305 ઇસ્વીસનમાં વળાંક લીધો, જ્યારે અલાઉદ્દીન ખીલજીના આક્રમણ સાથે માળવામાં પરમાર શાસનનો અંત આવ્યો. આ પછી ભોજશાલાના સ્વરૂપને બદલવાના પ્રયાસો શરૂ થયા. 1514 ઇસ્વીસનમાં મહમૂદ શાહ ખીલજી દ્વિતીયે આને મસ્જિદમાં ફેરવવાનો પ્રયાસ કર્યો. આ દરમિયાન પરિસરની બહાર એક મકબરો બનાવવામાં આવ્યો જેને કમાલ મૌલાના સાથે જોડવામાં આવ્યો, જ્યારે ઐતિહાસિક રેકોર્ડ દર્શાવે છે કે કમાલ મૌલાનાનું મૃત્યુ આ નિર્માણના બે સદી પહેલા જ થઈ ચૂક્યું હતું. ધીમે-ધીમે જ્ઞાનનું આ કેન્દ્ર વિવાદોના ઘેરામાં આવતું ગયું.
વાગ્દેવીની પ્રતિમા અને લંડનનું ‘બ્રિટિશ મ્યુઝિયમ’
ભોજશાલાની વાર્તાનું એક દર્દનાક પાસું એ છે જ્યારે 1875 માં બ્રિટિશ અધિકારી મેજર કિંકેડે અહીં ઉત્ખનન (ખોદકામ) કરાવ્યું હતું. આ દરમિયાન મા વાગ્દેવી (સરસ્વતી) ની ખંડિત પ્રતિમા મળી આવી, જેને અંગ્રેજો પોતાની સાથે લંડન લઈ ગયા. છેલ્લા 151 વર્ષથી આ પ્રતિમા પોતાની મૂળ ધરતીથી હજારો માઈલ દૂર ગ્રેટ રસેલ સ્ટ્રીટ સ્થિત ‘બ્રિટિશ મ્યુઝિયમ’માં છે. 1961 માં પ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર ડૉ. વિષ્ણુ શ્રીધર વાકણકરે આ પ્રતિમાને પરત લાવવા માટે લંડન જઈને ઘણા પુરાવા પણ આપ્યા હતા, પરંતુ તે આજે પણ ભારત વાપસીની રાહ જોઈ રહી છે.
આઝાદી પછીનો વહીવટી અને કાનૂની સંઘર્ષ
ભોજશાલાને લઈને કાનૂની અને વહીવટી ખેંચતાણનો લાંબો ઇતિહાસ રહ્યો છે. 1936 થી લઈને 1942 વચ્ચે નમાજ અને પૂજાને લઈને ઘણા વિવાદો થયા હતા. 1995 પછી આ સંઘર્ષ વધુ ઘેરો બન્યો, જ્યારે ક્યારેક પૂજાના દિવસો નક્કી કરવામાં આવ્યા તો ક્યારેક નમાજનો સમય. 1997 માં સુરક્ષાના કારણોસર સામાન્ય લોકોના પ્રવેશ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. 2013 અને 2016 દરમિયાન જ્યારે વસંત પંચમી અને શુક્રવારનો દિવસ એક જ દિવસે આવ્યો, ત્યારે ધારની ગલીઓએ લાઠીચાર્જ અને કરફ્યુનો તણાવ પણ વેઠ્યો હતો.
આજે ભોજશાલા માત્ર એક પુરાતત્વીય સ્થળ નથી, પરંતુ ઇતિહાસના પડમાં લપેટાયેલો એક જીવંત પ્રશ્ન છે. સવાલ આજે પણ એ જ ઊભો છે કે જે સ્થાનને રાજા ભોજે વિદ્યા અને શાંતિ માટે સમર્પિત કર્યું હતું, શું તે ક્યારેય પોતાની એ પ્રાચીન બૌદ્ધિક ગરિમા ફરીથી પ્રાપ્ત કરી શકશે કે પછી તેની ઓળખ હંમેશા વિવાદોની સ્યાહીથી જ લખાતી રહેશે.