અખંડ ભારતના સ્વપ્નદ્રષ્ટા અને ક્રાંતિના પ્રણેતા વીર સાવરકરની પુણ્યતિથિ

[અલકેશ પટેલ] અમદાવાદ, 26 ફેબ્રુઆરી, 2026 – Veer Savarkar ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં વિનાયક દામોદર સાવરકર એક એવું નામ છે, જેમના ઉલ્લેખ માત્રથી શૌર્ય અને રાષ્ટ્રભક્તિની સરવાણી ફૂટે છે. આજે તેમની 60મી પુણ્યતિથિ છે. તેઓ માત્ર એક સ્વાતંત્ર્ય સેનાની જ નહીં, પરંતુ મહાન ક્રાંતિકારી, ચિંતક, લેખક, કવિ અને સમાજ સુધારક પણ હતા.

ભારતના ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીએ વીર સાવરકરને અંજલિ આપતી એક કવિતાનું ગાન કર્યું હતું. આ કવિતા દરેક ભારતીયે સાંભળવી જોઈએ.

પ્રારંભિક જીવન અને ક્રાંતિનાં બીજ

વિનાયક સાવરકરનો જન્મ 28 મે 1883ના રોજ મહારાષ્ટ્રના નાસિક પાસેના ભાગુર ગામમાં થયો હતો. નાનપણથી જ તેમનામાં રાષ્ટ્રવાદનાં બીજ રોપાયાં હતાં. માત્ર 15 વર્ષની ઉંમરે તેમણે ‘મિત્ર મેલા’ નામની સંસ્થા સ્થાપી હતી, જે બાદમાં 1904માં ‘અભિનવ ભારત સોસાયટી’ તરીકે ઓળખાઈ. તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સશસ્ત્ર ક્રાંતિ દ્વારા ભારતને અંગ્રેજોની ગુલામીમાંથી મુક્ત કરવાનો હતો.

લંડનમાં ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ

ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે તેઓ લંડન ગયા, જ્યાં તેમણે ‘ઈન્ડિયા હાઉસ’ને ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર બનાવ્યું. ત્યાં રહીને તેમણે 1857ના સંગ્રામ પર ‘ધ ઈન્ડિયન વોર ઓફ ઈન્ડિપેન્ડન્સ 1857’ નામનું પુસ્તક લખ્યું. આ પુસ્તકે અંગ્રેજ સરકારના પાયા હચમચાવી દીધા હતા અને પ્રકાશન પહેલા જ તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. તેમણે સૌપ્રથમ આ સંગ્રામને ‘ભારતનો પ્રથમ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ’ તરીકે ઓળખાવ્યો હતો.

સજા અને કાળાપાણીની યાતના

સાવરકરના જીવનનો સૌથી સંઘર્ષમય અને પ્રેરણાદાયી અધ્યાય એટલે આંદામાનની સેલ્યુલર જેલ. નાસિકના કલેક્ટર જેક્સનની હત્યાના કાવતરામાં સંડોવણીના આરોપ હેઠળ તેમને ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તેમને 2 આજીવન કારાવાસ એટલે કે કુલ 50 વર્ષની સજા ફટકારવામાં આવી હતી.

આંદામાનની જેલમાં તેમને અત્યંત અમાનવીય યાતનાઓ આપવામાં આવી હતી:

• તેમને કોલું (ઘાણી) ચલાવીને તેલ કાઢવાની સજા મળી હતી.
• ખાવામાં અખાદ્ય ખોરાક અને પીવા માટે મર્યાદિત પાણી મળતું.
• વર્ષો સુધી તેમને અંધારી કોટડીમાં એકલા રાખવામાં આવ્યા હતા.

છતાં, તેમની મક્કમતા તૂટી નહીં. જેલની દીવાલો પર તેમણે પથ્થરના ટુકડા અને નખ વડે હજારો પંક્તિઓનું કવિતા લેખન કર્યું હતું. આ એવું તપ હતું જેની કલ્પના કરવી પણ આજે મુશ્કેલ છે.

સમાજ સુધારણા અને રત્નાગિરીનો વસવાટ

1921 માં આંદામાનથી મુક્ત થયા બાદ તેમને રત્નાગિરીમાં નજરકેદ રાખવામાં આવ્યા હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે હિન્દુ સમાજમાં વ્યાપેલા કુરિવાજો સામે મોટું અભિયાન ચલાવ્યું. તેમણે ‘પતિત પાવન મંદિર’ ની સ્થાપના કરી, જ્યાં તમામ જ્ઞાતિના લોકોને પ્રવેશની છૂટ હતી. તેમણે અસ્પૃશ્યતા નિવારણ અને ભાષા શુદ્ધિ માટે પણ નોંધપાત્ર કામ કર્યું.

રાષ્ટ્રીય પ્રદાન અને વિચારધારા

સાવરકરે જ ‘હિન્દુત્વ‘ શબ્દની વ્યાખ્યા આપી અને ‘અખંડ ભારત’ નો નારો આપ્યો. તેમણે દેશના સૈન્યીકરણ પર ભાર મૂક્યો હતો, જેથી ભારત પોતાની રક્ષા પોતે કરી શકે. તેમના વિચારો આજે પણ ભારતીય રાજનીતિ અને રાષ્ટ્રવાદના પાયામાં જોવા મળે છે.

મૃત્યુ પર વિજય: આત્મવિલોપન (અવસાન)

સાવરકર માનતા હતા કે જીવનનો હેતુ પૂર્ણ થાય ત્યારે શરીરનો ત્યાગ કરવો એ ગૌરવની વાત છે. તેમણે 1 ફેબ્રુઆરી 1966 થી અન્ન અને જળનો ત્યાગ (પ્રાયોપવેશ) કર્યો હતો. 26 ફેબ્રુઆરી 1966ના રોજ આ મહાન ક્રાંતિકારીનું મુંબઈ ખાતે અવસાન થયું.

વીર સાવરકર એવા મહાપુરુષ હતા જેમણે પોતાના સુખ-સાહ્યબીનો ત્યાગ કરીને માતૃભૂમિ માટે જીવન હોમી દીધું. તેમને થયેલી 50 વર્ષની સજા એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે અંગ્રેજો તેમનાથી કેટલા ડરતા હતા. આજે જ્યારે આપણે આઝાદીના અમૃતકાળમાં છીએ, ત્યારે સાવરકરના બલિદાન અને તેમના ‘રાષ્ટ્ર પ્રથમ’ ના મંત્રને યાદ રાખવો એ જ તેમને સાચી શ્રદ્ધાંજલિ છે.

જેલની દીવાલો પર કાવ્ય લેખન

આંદામાનની સેલ્યુલર જેલમાં સાવરકર પાસે લેખન માટે કાગળ કે પેન નહોતી. તેમ છતાં, તેમની અંદરના કવિને અંગ્રેજો રોકી શક્યા નહીં. તેમણે જેલની ચૂનાની દીવાલો પર પથ્થરના અણીદાર ટુકડા અને પોતાના નખ વડે હજારો પંક્તિઓ કોતરી હતી. તેઓ જ્યારે પણ કોઈ નવી પંક્તિ લખતા, ત્યારે તેને કંઠસ્થ (યાદ) કરી લેતા. જ્યારે બીજા કેદીઓ મુક્ત થતા, ત્યારે સાવરકર તેમને આ કવિતાઓ મોઢે કરાવી દેતા જેથી જેલની બહાર તે દુનિયા સુધી પહોંચી શકે. તેમનું સૌથી પ્રખ્યાત મહાકાવ્ય ‘કમલા’ છે જેનો મોટો ભાગ તેમણે જેલની કોટડીમાં લખ્યો હતો.

વીર સાવરકરનાં મુખ્ય પુસ્તકો

સાવરકર એક પ્રખર લેખક હતા, જેમનાં પુસ્તકોએ ભારતીય યુવાનોમાં ક્રાંતિની જ્વાળા પ્રગટાવી હતી:

૧. ધ ઇન્ડિયન વોર ઓફ ઇન્ડિપેન્ડન્સ 1857 (1857 નો સ્વાતંત્ર્ય સમર):
આ પુસ્તક સાવરકરનું સૌથી પ્રભાવશાળી પ્રદાન માનવામાં આવે છે. અંગ્રેજો તેને માત્ર ‘બળવો’ (Mutiny) કહેતા હતા, પરંતુ સાવરકરે તથ્યો સાથે સાબિત કર્યું કે તે ભારતનો પ્રથમ આઝાદીનો જંગ હતો. આ પુસ્તક પર ભગત સિંહ અને નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ જેવા ક્રાંતિકારીઓ ભારે આસ્થા ધરાવતા હતા.

૨. માઝી જન્મટેપ (મારી જન્મટીપ):
આ પુસ્તકમાં તેમણે આંદામાનની જેલમાં ભોગવેલી અમાનવીય યાતનાઓ અને ત્યાંના સંઘર્ષનું હૃદયસ્પર્શી વર્ણન કર્યું છે. આ આત્મકથા વાંચીને આજે પણ કોઈપણ વ્યક્તિની આંખો ભીની થઈ જાય છે.

૩. હિન્દુત્વ (Hindutva: Who is a Hindu?):
રત્નાગિરીમાં નજરકેદ દરમિયાન તેમણે આ પુસ્તક લખ્યું હતું. જેમાં તેમણે ‘હિન્દુ’ અને ‘હિન્દુત્વ’ ની વૈચારિક અને ભૌગોલિક વ્યાખ્યા આપી હતી.

૪. કાળા પાણી (Kala Pani):
આ નવલકથા પણ આંદામાનની જેલના અનુભવો અને ત્યાંના કેદીઓની સ્થિતિ પર આધારિત છે.

૫. ભારતીય ઇતિહાસના છ સોનેરી પાનાં (Six Glorious Epochs of Indian History):
આ પુસ્તકમાં તેમણે ભારતીય ઇતિહાસના તે ગૌરવશાળી સમયખંડોનું વર્ણન કર્યું છે જ્યારે ભારતે વિદેશી આક્રમણકારો પર વિજય મેળવ્યો હતો.

વીર સાવરકરે ગદ્ય અને પદ્ય બંનેમાં સમાન પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. તેમના સાહિત્યનો એક જ ઉદ્દેશ્ય હતો—ભારતીયોમાં આત્મગૌરવ જગાડવો.

વીર સાવરકર પર લખાયેલા મુખ્ય પુસ્તકો:

1. ‘સાવરકર: ઇકોઝ ફ્રોમ અ ફોર્ગોટન પાસ્ટ’ (Savarkar: Echoes from a Forgotten Past) – વિક્રમ સંપત:
આ આધુનિક સમયનું સૌથી પ્રચલિત પુસ્તક છે. વિક્રમ સંપતે બે ભાગમાં સાવરકરની વિસ્તૃત જીવનચરિત્ર લખી છે. પ્રથમ ભાગમાં તેમના જન્મથી લઈને 1924 માં આંદામાનથી મુક્તિ સુધીની વિગતો છે.

2. ‘સાવરકર: અ કન્ટેસ્ટેડ લેગસી’ (Savarkar: A Contested Legacy) – વિક્રમ સંપત:
આ આ જીવનચરિત્રનો બીજો ભાગ છે, જેમાં 1924 થી લઈને 1966 માં તેમના અવસાન સુધીના જીવનકાળ અને તેમના પર થયેલા વિવાદોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.

3. ‘વીર સાવરકર’ – ધનંજય કીર:
આ સાવરકરજીના જીવન પર લખાયેલું સૌથી પ્રમાણભૂત અને જૂનું જીવનચરિત્ર માનવામાં આવે છે. ધનંજય કીરે સાવરકરજીના જીવનકાળ દરમિયાન જ તેમની સાથે ચર્ચા કરીને આ પુસ્તક લખ્યું હતું, તેથી તેમાં ઘણી પાયાની વિગતો જોવા મળે છે.

4. ‘વીર સાવરકર: ઈકોઝ ફ્રોમ ધ હિસ્ટ્રી’ – ઉદય માહુરકર અને ચિરાયુ પંડિત:
આ પુસ્તકમાં સાવરકરના સંરક્ષણ અને સુરક્ષા અંગેના વિચારો પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. લેખકોએ જણાવ્યું છે કે કેવી રીતે સાવરકરના મંતવ્યો આજના આધુનિક ભારતની સુરક્ષા નીતિ માટે સુસંગત છે.

5. ‘સાવરકર અને હિન્દુત્વ’ – જ્યોતિર્મય શર્મા:
આ પુસ્તકમાં સાવરકરની રાજકીય વિચારધારા અને હિન્દુત્વના તેમના ખ્યાલ પર ટીકાત્મક અને વૈચારિક વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.

6. ‘ધ લાઈફ એન્ડ ટાઈમ્સ ઓફ વીર સાવરકર’ – એ. કે. ગાંધી:
આ પુસ્તક સામાન્ય વાચકો માટે ખૂબ જ સરળ ભાષામાં તેમના જીવનના મહત્વના પ્રસંગોને આવરી લે છે.

ગુજરાતીમાં ઉપલબ્ધ સાહિત્ય:
ગુજરાતી સાહિત્યમાં પણ સાવરકરજી પર અનેક લેખકોએ લખ્યું છે, જેમાં ઝવેરચંદ મેઘાણી જેવા રાષ્ટ્રીય શાયરે પણ સાવરકરની કવિતાઓ અને તેમના શૌર્યથી પ્રભાવિત થઈને લેખન કર્યું હતું. આ ઉપરાંત, ભગવતીકુમાર શર્મા અને અન્ય ઘણા સ્થાનિક લેખકોના લઘુ જીવનચરિત્રો પણ ઉપલબ્ધ છે.