નવી દિલ્હી, 9 એપ્રિલ, 2026 – IITs, IIMs અને અન્ય પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓના વિદ્વાનોના એક જૂથે ભારતના રાષ્ટ્રપતિને સુપ્રીમ કોર્ટના તે આદેશમાં હસ્તક્ષેપ કરવા અપીલ કરી છે, જેમાં ધોરણ 8 ના NCERT પાઠ્યપુસ્તક પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે અને સરકારી સંસ્થાઓને તેની વિકાસ ટીમની ત્રણ વ્યક્તિઓ સાથેના સંબંધો તોડી નાખવા નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.
51 જેટલા શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ, વિદ્વાનો અને જાગૃત નાગરિકોએ 7 એપ્રિલ 2026 ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુજીને એક પત્ર લખ્યો હતો. જેમાં તેમણે આ બાબતને “ભારતીય શિક્ષણ માટે દૂરગામી પરિણામો ધરાવતો વિષય” ગણાવીને તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપની વિનંતી કરી છે.
આ પત્ર ઈમેલ અને સ્પીડ પોસ્ટ દ્વારા મોકલવામાં આવ્યો છે. આ વિવાદ 26 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના તે ‘સુઓ મોટુ’ (સ્વતઃ સંજ્ઞાન) આદેશથી શરૂ થયો હતો જેમાં ધોરણ 8 ના સામાજિક વિજ્ઞાનના પાઠ્યપુસ્તક પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 11 માર્ચ 2026 ના આદેશમાં તમામ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની સંસ્થાઓ તથા જાહેર ભંડોળથી ચાલતી યુનિવર્સિટીઓને પાઠ્યપુસ્તક વિકાસ ટીમના ત્રણ સભ્યો સાથેના સંબંધો તાત્કાલિક સમાપ્ત કરવા નિર્દેશ અપાયો હતો.
આ પત્ર પર હસ્તાક્ષર કરનારાઓમાં IIT મદ્રાસ, કાનપુર, બોમ્બે, ખડગપુર, ગાંધીનગર, રૂરકી, ઇન્દોર, ભુવનેશ્વર, IIM અમદાવાદ, બેંગલોર, કોઝીકોડ, IISc બેંગલોર અને જેએનયુ જેવી સંસ્થાઓના અધ્યાપકોનો સમાવેશ થાય છે.
પત્રમાં ઉઠાવવામાં આવેલા મુખ્ય વાંધા
વિદ્વાનોએ સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશો સામે પાંચ મુખ્ય વાંધા ઉઠાવ્યા છે:
કાનૂની આધાર: તેમણે દલીલ કરી છે કે ભારતમાં પુસ્તક પર પ્રતિબંધ માત્ર કાયદા દ્વારા જ મૂકી શકાય છે. અદાલતી આદેશ દ્વારા પાઠ્યપુસ્તક પર પ્રતિબંધ મૂકવો તે બંધારણીય સત્તાનું અતિક્રમણ છે.
યોગ્ય પ્રક્રિયાનો અભાવ: NCERT ના નિયામકની એફિડેવિટમાં જે ત્રણ વ્યક્તિઓના નામ છે – મિશેલ ડેનિનો, આલોક પ્રસન્ના કુમાર અને સુપર્ણા દિવાકર – તેમને સાંભળવાની કોઈ તક આપ્યા વિના જ “કઠોર સજા” આપવામાં આવી છે. આ કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન છે અને તેમના રોજગાર તથા આજીવિકાના મૂળભૂત અધિકાર પર તરાપ છે.
પ્રમાણસરતા (Proportionality): માત્ર એક પ્રકરણના અમુક અંશ સામે વાંધો હોવાને કારણે આખું પાઠ્યપુસ્તક પ્રતિબંધિત કરવું તે દેશભરના ધોરણ 8 ના વિદ્યાર્થીઓ માટે બિનજરૂરી મુશ્કેલી ઊભી કરે છે. વાંધાજનક ભાગની સમીક્ષા દરમિયાન બાકીના પ્રકરણો ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ કરાવી શકાયા હોત.
શિક્ષણશાસ્ત્રના આધારે: અદાલતે “કાચી વયના વિદ્યાર્થીઓ” (impressionable age) વિશે વ્યક્ત કરેલી ચિંતા એ શિક્ષણશાસ્ત્રીઓનું ક્ષેત્ર છે. નવાં પાઠ્યપુસ્તકો NEP 2020 મુજબ વિદ્યાર્થીઓમાં વિવેચનાત્મક વિચારસરણી વિકસાવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.
શૈક્ષણિક સ્વતંત્રતા: પત્રમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે સુનાવણી વિના શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ પર વ્યાવસાયિક પ્રતિબંધો લાદવાથી “ડરનું વાતાવરણ” ઊભું થશે, જે ભવિષ્યમાં નિષ્ણાતોને રચનાત્મક ટીકા કરતા અટકાવશે.
રાષ્ટ્રપતિ પાસે કરવામાં આવેલી વિનંતી
પાઠ્યપુસ્તક પરનો પ્રતિબંધ પાછો ખેંચવા અને ન્યાયતંત્રના પ્રકરણ સિવાય તેને ઓનલાઇન પ્રકાશિત કરવા સુપ્રીમ કોર્ટને વિનંતી કરવી.
ત્રણ શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ પર લાદવામાં આવેલી વ્યાવસાયિક અયોગ્યતા રદ કરવા વિનંતી કરવી.
વિવાદાસ્પદ પ્રકરણની સમીક્ષા માટે નિષ્ણાત સમિતિમાં અનુભવી શિક્ષણશાસ્ત્રીઓનો સમાવેશ કરવો.
NEP 2020 હેઠળ બનેલી અભ્યાસક્રમ વિકાસ સમિતિઓને સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત કરવી.
વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિ:
આ વિવાદ 24 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ પ્રકાશિત થયેલા પાઠ્યપુસ્તક ‘એક્સપ્લોરિંગ સોસાયટી: ઈન્ડિયા એન્ડ બિયોન્ડ’ થી શરૂ થયો હતો. આ પુસ્તકના એક પ્રકરણ “આપણા સમાજમાં ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા” માં ન્યાયતંત્ર સામેના પડકારોમાં પડતર કેસો અને ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર વિશે પેટા-વિભાગો હતા.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાન્તની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે આ પ્રકરણને “ભારતીય ન્યાયતંત્રને બદનામ કરવાના હેતુવાળું” ગણાવીને પાઠ્યપુસ્તક પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. ત્યારબાદ, NCERT ના નિયામકની માફી અને ટીમ સભ્યોના નામ આપ્યા પછી, અદાલતે તે ત્રણ સભ્યોને સરકારી સંસ્થાઓમાંથી બરતરફ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ ત્રણ નિષ્ણાતોમાં પ્રાચીન ઇતિહાસના વિદ્વાન મિશેલ ડેનિનો, કાયદાકીય સંશોધક આલોક પ્રસન્ના કુમાર અને શિક્ષણશાસ્ત્રી સુપર્ણા દિવાકરનો સમાવેશ થાય છે.
આ પત્રમાં દેશની પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓના અગ્રણી પ્રોફેસરોએ હસ્તાક્ષર કર્યા છે, જેમાં ડૉ. રીતેન્દ્ર શર્મા (અમદાવાદ), પ્રો. ચિન્મય તુમ્બે (IIM અમદાવાદ) અને પ્રો. વી.એન. પ્રભાકર (IIT ગાંધીનગર) જેવા ગુજરાતના વિદ્વાનો પણ સામેલ છે.
પત્ર પર હસ્તાક્ષર કરનારા વિદ્વાનોની સંપૂર્ણ યાદી:
- ડૉ. રીતેન્દ્ર શર્મા — નિયામક, સેન્ટર ફોર ઇન્ડિક સ્ટડીઝ, અમદાવાદ
- ડૉ. પી. અજીતપ્રસાદ — ભૂતપૂર્વ પ્રોફેસર, એમ.એસ. યુનિવર્સિટી, વડોદરા
- પ્રો. અમર્ત્ય દત્તા — ઇન્ડિયન સ્ટેટિસ્ટિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, કોલકાતા
- પ્રો. આનંદ રંગનાથન — સ્પેશિયલ સેન્ટર ફોર મોલેક્યુલર મેડિસિન, JNU
- પ્રો. અનિલ કુમાર ગૌરીશેટ્ટી — IIT રૂરકી
- ડૉ. અનુરાધા ચૌધરી — માનવતા અને સામાજિક વિજ્ઞાન વિભાગ, IIT ખડગપુર
- પ્રો. અર્ણબ ભટ્ટાચાર્ય — કોમ્પ્યુટર સાયન્સ એન્ડ એન્જિનિયરિંગ, IIT કાનપુર
- પ્રો. અરુણ ડી. મહિન્દ્રકર — IIT મદ્રાસ
- શ્રી આશિષ કુમાર ગુપ્તા — સ્થાપક, જીવિકા આશ્રમ, જબલપુર
- શ્રી એ.વી. બાલાસુબ્રમણ્યમ — સ્થાપક, સેન્ટર ફોર ઇન્ડિયન નોલેજ સિસ્ટમ્સ, ચેન્નાઈ
- પ્રો. ભરત ભીક્કાજી — IIT મદ્રાસ
- ડૉ. ભરત ગુપ્ત — વાઇસ ચેરમેન, નેશનલ સ્કૂલ ઓફ ડ્રામા, નવી દિલ્હી
- પ્રો. એમ.એસ. ચૈત્ર — યુનિવર્સિટી ઓફ ટ્રાન્સ-ડિસિપ્લિનરી હેલ્થ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી, બેંગલુરુ
- પ્રો. ચિન્મય તુમ્બે — ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ (IIM), અમદાવાદ
- પ્રો. ગંતી એસ. મૂર્તિ — બાયોસાયન્સ અને બાયોમેડિકલ એન્જિનિયરિંગ, IIT ઇન્દોર
- પ્રો. કે. ગોપીનાથ — સિનિયર પ્રોફેસર, ઋષિહૂડ યુનિવર્સિટી, સોનીપત
- શ્રી હરિ કિરણ વડલામણી — સ્થાપક, ઇન્ડિક એકેડેમી, હૈદરાબાદ
- પ્રો. આર.એન. અયંગર — ભૂતપૂર્વ પ્રોફેસર, IISc; એમેરિટસ પ્રોફેસર, જૈન યુનિવર્સિટી
- ડૉ. પ્રમોદ જોગલેકર — નિવૃત્ત પુરાતત્વ પ્રોફેસર
- ડૉ. જોન્સન ઓડક્કલ — કોમોડોર, ભારતીય નૌકાદળ (નિવૃત્ત)
- પ્રો. શિવકુમાર જોલાદ — પબ્લિક પોલિસી ચેર, સ્કૂલ ઓફ લિબરલ એજ્યુકેશન, પુણે
- પ્રો. જ્યોતિર્મય ત્રિપાઠી — IIT મદ્રાસ
- પ્રો. પી. કનકસબાપતિ — ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ, ICSSR, નવી દિલ્હી
- પ્રો. કૌશિક ગંગોપાધ્યાય — IIM કોઝીકોડ
- પ્રો. પ્રથમેશ વી. કિટ્ટુર — IIT મદ્રાસ
- પ્રો. રવિ કોરીસેત્તાર — માનદ નિયામક, રોબર્ટ બ્રુસ ફૂટ સંગાનાકલ્લુ પુરાતત્વ મ્યુઝિયમ
- શ્રી રાઘવ કૃષ્ણ — સ્થાપક, બૃહત એજ્યુકેશનલ ટ્રસ્ટ
- પ્રો. બી. મહાદેવન — ભૂતપૂર્વ પ્રોફેસર, IIM બેંગલોર
- ડૉ. મૃત્યુંજય ગુહા મજુમદાર — અમૃતા વિશ્વ વિદ્યાપીઠમ, NCR
- પ્રો. એચ.એસ.એન. મૂર્તિ — IIT મદ્રાસ
- પ્રો. રણજિત કુમાર નંદા — IIT મદ્રાસ
- શ્રી રામસુબ્રમણ્યમ ઓરુગંતી — નિયામક, સમન્વય સોશિયલ વેન્ચર, ચેન્નાઈ
- પ્રો. રામકૃષ્ણ પસુમર્તી — IIT મદ્રાસ
- ડૉ. નાગરાજ પાતુરી — વિદ્વાન અને લેખક, હૈદરાબાદ
- પ્રો. ટી.વી. પ્રભાકર — ભૂતપૂર્વ પ્રોફેસર, IIT કાનપુર
- પ્રો. વી.એન. પ્રભાકર — IIT ગાંધીનગર
- પ્રો. પ્રભાત પુજહારી — IIT મદ્રાસ
- પ્રો. પી.એ. રામકૃષ્ણ — IIT મદ્રાસ
- પ્રો. કે. રામસુબ્રમણ્યમ — સેન્ટર ફોર ટ્રેડિશનલ ઇન્ડિયન નોલેજ એન્ડ સ્કિલ્સ, IIT બોમ્બે
- પ્રો. એન.વી. રવિ કુમાર — IIT મદ્રાસ
- પ્રો. રવિ શંકર કોટ્ટાદા — IIT મદ્રાસ
- પ્રો. સચિન ગુંઠે — IIT મદ્રાસ
- પ્રો. વી. સેલ્વકુમાર — દરિયાઈ ઇતિહાસ અને પુરાતત્વ વિભાગ, તમિલ યુનિવર્સિટી
- પ્રો. શંકર શરણ — લેખક-સ્તંભકાર; ભૂતપૂર્વ પ્રોફેસર, એમ.એસ. યુનિવર્સિટી, વડોદરા
- પ્રો. શારદા ચન્નરાયપટના — IIT ગાંધીનગર
- ડૉ. શિવપ્રસાદ ખેનેદ — ભૂતપૂર્વ નિયામક, નેહરુ સાયન્સ સેન્ટર, મુંબઈ
- ડૉ. જમ્મલામડકા શ્રીનિવાસ — સહ-સ્થાપક, શ્રી કામેશ્વરી ફાઉન્ડેશન, હૈદરાબાદ
- પ્રો. શ્રીનિવાસ બોપ્પુ — IIT ભુવનેશ્વર
- પ્રો. એમ.એસ. શ્રીરામ — પ્રમુખ, પ્રો. કે.વી. શર્મા રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન, ચેન્નાઈ
- પ્રો. વિભા ત્રિપાઠી — ભૂતપૂર્વ વડા અને એમેરિટસ પ્રોફેસર, BHU, વારાણસી
- પ્રો. એસ.કે.એમ. વરદન — IIT મદ્રાસ