નીટ પેપર લીકના મુદ્દે શરૂ થયેલા અને ધીમે ધીમે અન્ય બાબતો તરફ ફેલાવાનું જોખમ ધરાવતા કોકરોચ જનતા પાર્ટી – સીજેપીના આંદોલનને આગળ વધતું અટકાવવા સરકારે જે કંઈ કર્યું તેના મિશ્ર પ્રતિભાવ આવી રહ્યા છે. સરકારને સમર્થન આપતો એક પક્ષ સરકારના પગલાને માસ્ટર સ્ટ્રોક ગણાવીને તેને આવકારે છે તો બીજો સમર્થક પક્ષ મોદી સરકારથી નારાજ છે. વિરોધ પક્ષો તેમજ સીજેપીના અન્ય સમર્થકોના અભિપ્રાયનું કોઈ ખાસ મહત્ત્વ નથી કેમ કે તેઓ તો દરેક સ્થિતિમાં મોદી સરકારની ટીકા જ કરવાના છે.
આ સ્થિતિમાં સરકારે જે કંઈ વલણ અખત્યાર કર્યું તેનું ગુજરાતના મીડિયા ક્ષેત્રના અગ્રણી ડૉ. મયૂર પરીખે એક સર્વગ્રાહી વિશ્લેષણ કર્યું છે. લેખકે મૂળભૂત રીતે આ વિશ્લેષણ ટાઈમ્સ નાઉના પોર્ટલ માટે લખ્યું છે, જેનો માત્ર સારાંશ અહીં રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.
આ લેખ ભારતીય રાજકારણના વર્તમાન પ્રવાહો, સત્તાનું સંતુલન અને જનઆક્રોશ સામે સરકારના બદલાતા વલણનું એક અત્યંત ઊંડું અને તર્કબદ્ધ વિશ્લેષણ રજૂ કરે છે. કેન્દ્રની મોદી સરકાર દ્વારા તાજેતરના બે મોટા વિવાદઃ કેન્દ્રીય મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરી સામે વિપક્ષના આક્ષેપો અને NEET-UG પેપર લીક વિવાદ સંદર્ભે અપનાવવામાં આવેલી પરસ્પર વિરોધી વ્યૂહરચનાઓની સરખામણી કરીને આ લેખ ખૂબ જ રસપ્રદ તારણો આપે છે.
સંસ્થાકીય વિપક્ષ સામે સરકારની દ્રઢતા
લેખકના મતે, સંસદની અંદર અને બહાર વિપક્ષ દ્વારા કરવામાં આવતા હોબાળાને નિયંત્રિત કરવામાં ભારતીય જનતા પાર્ટીની રાજકીય મશીનરી અત્યંત કુશળ છે. યુ.એસ. ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટિસના એપસ્ટીન ફાઇલ્સ સંબંધિત વિવાદમાં કેન્દ્રીય મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીના રાજીનામાની માંગને સરકારે જે રીતે ફગાવી દીધી તેને લેખક કહે છે કે સરકારે તેને માત્ર રાજકીય કાદવઉછાળ ગણાવીને વિપક્ષના હુમલાઓને સરળતાથી નિષ્ફળ બનાવી દીધા. વિરોધ પક્ષો (જેમ કે કોંગ્રેસ, શિવસેના, સમાજવાદી પાર્ટી વગેરે) સાથેની રાજકીય લડાઈ નિયમબદ્ધ અને પરંપરાગત ચોકઠામાં રમાય છે, જેને ચૂંટણીલક્ષી નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના શાંત કરી શકાય છે.
અસંગઠિત યુવા મતદારો: એક અણધાર્યો ‘વાઈલ્ડકાર્ડ’
પરંતુ, NEET પેપર લીક કેસમાં સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે અલગ હતી. આ વિષય પર વિશ્લેષણ કરતા ડૉ. મયૂર પરીખ જણાવે છે કે, NEET વિરોધ પ્રદર્શન કોઈ પરંપરાગત રાજકીય પક્ષ કે ચોક્કસ જ્ઞાતિ સમીકરણોમાંથી ઊભું થયું ન હતું. તે ‘Gen Z’, પ્રથમ વખત મતદાન કરનારા યુવાનો અને ડિજિટલ માધ્યમોથી જોડાયેલા નાગરિકોનો સ્વયંભૂ આક્રોશ હતો.
લેખકના મતે, આ યુવા વર્ગની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:
આવો વર્ગ કોઈ પક્ષીય વફાદારી કે પરંપરાગત રાજકીય માળખામાં બંધાયેલો નથી હોતો.
તેમનું માહિતી મેળવવાનું માધ્યમ મુખ્ય પ્રવાહની ન્યૂઝ ચેનલો કે રાજકીય મેનિફેસ્ટો નથી, પરંતુ સોશિયલ મીડિયા રીલ્સ અને ઓનલાઈન ઈન્ફ્લુઅન્સર્સ છે.
તેમનો અસંતોષ કોઈ રાજકીય એજન્ડાને બદલે તેમના પોતાના જીવનના વાસ્તવિક અનુભવોમાંથી જન્મેલો હોવાથી તેને રાજકીય દાવપેચ કહીને ફગાવી શકાય તેમ નહોતો.
સામાજિક-આર્થિક પરિપ્રેક્ષ્ય અને NEET નો કટોકટીપૂર્ણ પ્રભાવ
ડૉ. મયૂર પરીખ વધુમાં સ્પષ્ટ કરે છે કે, મધ્યમ અને નીચલી આવક ધરાવતા ભારતીય પરિવારો માટે NEET જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માત્ર એક પરીક્ષા નથી, પરંતુ ગરીબીમાંથી બહાર નીકળવાની અને આર્થિક સ્થિરતા મેળવવાની મુખ્ય ચાવી છે. કોચિંગ ફી માટે મા-બાપે લીધેલી લોન અને વિદ્યાર્થીઓ પરનું માનસિક દબાણ (જે ‘કોટા ફેક્ટરી’ જેવી કૃતિઓમાં દર્શાવાયું છે) ખૂબ વાસ્તવિક છે. જ્યારે દિલ્હી, મુંબઈ, નાગપુર અને બેંગલુરુ જેવાં શહેરોમાં પેપર લીકના અહેવાલો આવ્યા ત્યારે તેનો આક્રોશ માત્ર વિદ્યાર્થીઓ પૂરતો સીમિત ન રહેતાં લાખો પરિવારો સુધી પહોંચ્યો. ‘સંસદ ચલો’ જેવી હાકલ દ્વારા આ ગુસ્સો શેરીઓ સુધી પહોંચી ગયો.
વ્યૂહાત્મક પીછેહઠ: ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું
જ્યારે જનઆક્રોશનું આટલું મોટું મોજું ઊભું થયું ત્યારે શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું સ્વીકારવું એ સરકાર માટે એક ગણતરીપૂર્વકનું રાજકીય જોખમ વ્યવસ્થાપન (Risk Management) હતું. લેખક કહે છે કે સરકારે આ વ્યૂહાત્મક નિર્ણય નીચેના કારણોસર લીધો:
1. ચૂંટણીલક્ષી સંરક્ષણ: યુવાનોના આક્રોશને કારણે પ્રથમ વખતના મતદારો કાયમી ધોરણે નારાજ ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું.
2. સિસ્ટમ પરનો વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવો: કમ્પ્યૂટર બેઝ્ડ ટેસ્ટિંગ (CBT) અને પેપર લીક વિરોધી કડક કાયદાઓ લાવીને વાલીઓને ભરોસો આપવો.
3. વિપક્ષને તક ન આપવી: યુવાનોના આંદોલનનો ઉપયોગ કરીને વિપક્ષ સરકાર વિરોધી મોટો મુદ્દો ન બનાવી લે, તે માટે સરકારે વહેલી તકે યુવાનોની માંગણી સ્વીકારી લીધી.
રેશિયો અને નિષ્કર્ષ
સમગ્ર લેખની સમીક્ષા કરતાં ડૉ. મયૂર પરીખ જણાવે છે કે, આ ઘટના ભારતીય સુશાસનમાં એક નવો વળાંક દર્શાવે છે. જે સરકાર સંસદની અંદર સ્થાપિત વિપક્ષના મોટામાં મોટા વિરોધને સરળતાથી પચાવી શકે છે તે દેશના યુવાનો અને તેમના પરિવારોના આક્રોશ સામે અત્યંત સંવેદનશીલ સાબિત થઈ છે.
લેખકના મતે, કેબિનેટ મંત્રીનું રાજીનામું લઈને સરકારે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે રાજકીય વિપક્ષને ગમે ત્યારે મેનેજ કરી શકાય છે, પરંતુ ડિજિટલી એકત્રિત થયેલા અસંગઠિત યુવા મતદારો આગળ લોકશાહીમાં સૌથી મોટો ‘વીટો પાવર’ રહેલો છે.