જેન-ઝી સહિત તમામે વીર સાવરકરને સમજવા માટે આ આઠ ફિલ્મ, નાટક, ડોક્યુમેન્ટ્રી અચૂક જોવી જોઈએ

આવતીકાલે 28મી મે, મહાન સ્વતંત્રતા સૈનિક અને હિન્દુ એકતાના સર્વોચ્ચ પક્ષધર વીર વિનાયક દામોદર સાવરકરની 143મી જન્મજયંતી ઉજવાશે ત્યારે આ મહામાનવ વિશે જાણવું જોઈએ. આ મહાન વ્યક્તિએ પોતે કાવ્યો, નાટકો સહિત અન્ય સાહિત્ય લખ્યું છે. તે ઉપરાંત તેમના વિશે પુષ્કળ લખાયું છે. લેખન સામગ્રી ઉપરાંત વીર સાવરકર વિશે મરાઠી અને હિન્દી ફિલ્મો, મરાઠી નાટકો તેમજ દસ્તાવેજી ફિલ્મો બની છે. તેના વિશે અહીં માહિતી આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. 

રિવોઈ ન્યૂઝ, 27 મે 2026: જેન-ઝી સહિત તમામે વીર સાવરકરને (28 મે, 1883 – 26 ફેબ્રુઆરી, 1966) સમજવા માટે આ આઠ ફિલ્મ, નાટક, ડોક્યુમેન્ટ્રી અચૂક જોવી જોઈએ. એવું કહેવા પાછળનું કારણ એ છે કે, આવતીકાલે 28મી મે છે. મહાન ક્રાંતિવીર વિનાયક સાવરકરની 143મી જન્મજયંતી છે. આ અવસરે આપણે બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી શાસન સામે અડીખમ ઊભા રહેનારા માત્ર એક ક્રાંતિકારી કે સ્વાતંત્ર્ય સેનાની તરીકે જ નહીં, પરંતુ તેનાથી પણ આગળ વધીને તેમને યાદ કરવા જોઈએ. આ એક એવી ઉત્તમ તક છે જ્યારે આપણે તેમના વ્યક્તિત્વના અનેક પાસા જેવા કે એક મહાન વિચારક, કવિ, ઇતિહાસકાર અને સ્વપ્નદ્રષ્ટાને ફરીથી ઓળખીએ, જેમના સાહિત્યિક સર્જનો આજે પણ પેઢીઓને પ્રેરણા આપી રહ્યા છે.

સાવરકરનું જીવન સેલ્યુલર જેલ (કાળાપાણી) ની ચાર દીવાલો કે માત્ર સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ પૂરતું મર્યાદિત નહોતું; તે બૌદ્ધિક ઊંડાણ, અદમ્ય સાહસ, વ્યક્તિગત બલિદાન અને રાષ્ટ્રવાદ પ્રત્યેની અતૂટ પ્રતિબદ્ધતાથી ભરેલી એક અસાધારણ સફર હતી. વીર સાવરકરના જીવન પરથી પ્રેરિત ફિલ્મો અને સાહિત્યિક કૃતિઓ ભારતીય ઇતિહાસના એ મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણની ઝાંખી કરાવે છે, જેને આજના દરેક યુવાન ભારતીયે જાણવી અને સમજવી જોઈએ. તેમનાં પુસ્તકો, ભાષણો, કવિતાઓ અને નિબંધો પ્રચલિત નેરેટિવ્સને પડકારે છે અને વાચકોને રાષ્ટ્રવાદ, સામાજિક સુધારણા, સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને સભ્યતાની ચેતના જેવા વિષયો પર ઊંડાણપૂર્વક વિચારવા પ્રેરિત કરે છે.

આજના યુવાનો સ્વાતંત્ર્યવીર સાવરકરના વાસ્તવિક વ્યક્તિત્વને યોગ્ય રીતે સમજી શકે તે માટે 8 શ્રેષ્ઠ ફિલ્મો, નાટકો અને ડોક્યુમેન્ટ્રીઝની યાદી નીચે મુજબ છે:

1. સ્વાતંત્ર્ય વીર સાવરકર (હિન્દી ફિલ્મ)

નિર્માતા: રણદીપ હૂડા, સંદીપ સિંહ, આનંદ પંડિત, યોગેશ રાહર, સેમ ખાન

વર્ષ 2024 માં રિલીઝ થયેલી હિન્દી બાયોગ્રાફિકલ ડ્રામા ફિલ્મ છે, જેનું નિર્દેશન, સહ-લેખન અને નિર્માણ રણદીપ હૂડાએ કર્યું છે અને તેમણે પોતે જ વિનાયક દામોદર સાવરકરની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે. આ ફિલ્મ સાવરકરની પ્રારંભિક ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓથી લઈને આંદામાન અને નિકોબારની સેલ્યુલર જેલ (કાળાપાણી) ના દિવસોની સફર દર્શાવે છે. આ ઉપરાંત, આ ફિલ્મમાં તેમની રાજકીય વિચારધારા (હિન્દુત્વ), તેમના પુસ્તકો અને સ્વાતંત્ર્ય ચળવળના અન્ય નેતાઓ સાથેના વૈચારિક મતભેદોને પણ ખૂબ જ બારીકાઈથી વણી લેવામાં આવ્યા છે. આ ફિલ્મમાં અંકિતા લોખંડેએ યમુનાબાઈ સાવરકર અને અમિત સિયાલે ગણેશ દામોદર સાવરકરની ભૂમિકા ભજવી છે. 22 માર્ચ 2024 ના રોજ થિયેટરોમાં રિલીઝ થયેલી આ ફિલ્મ રણદીપ હૂડાની ડિરેક્ટર તરીકેની ડેબ્યુ ફિલ્મ હતી, જે બાદમાં ZEE5 ઓટીટી પ્લેટફોર્મ પર પણ પ્રસારિત થઈ હતી.

2. સાવરકર વિચાર સમજી લેતા (વ્યાખ્યાન શ્રેણી – મરાઠી)

વક્તા/કથન: અભિનેતા શરદ પોંકશે

‘સાવરકર સમજી લેતા’ એ વરિષ્ઠ મરાઠી અભિનેતા શરદ પોંકશેની એક અત્યંત લોકપ્રિય વ્યાખ્યાન શ્રેણી છે. આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ્ય વિનાયક દામોદર સાવરકરના સાચા જીવન, સંઘર્ષો અને વિચારધારાને લોકો સમક્ષ રજૂ કરવાનો છે, જેમના વિશે પોંકશે દાવો કરે છે કે પ્રચલિત ઇતિહાસમાં ઘણી જગ્યાએ ખોટી રીતે રજૂઆત કરવામાં આવી છે. તેઓ સાવરકરની સેલ્યુલર જેલમાં વિતાવેલા 27 વર્ષના સમયગાળા અને ભારતની આઝાદી માટે તેમણે સહન કરેલી અસહ્ય શારીરિક-માનસિક યાતનાઓ પર પ્રકાશ પાડે છે.

પોંકશે ભારપૂર્વક જણાવે છે કે સાવરકરનું હિન્દુત્વ એ જ્ઞાતિ પ્રથાના ભેદભાવોને નાબૂદ કરી હિન્દુ, શીખ, બૌદ્ધ અને જૈન સમાજને એકજૂથ કરનારો એક પ્રગતિશીલ વિચાર હતો. આ શ્રેણીમાં તેઓ સાવરકર પર થતી ટીકાઓ (જેમ કે દયા અરજીઓ) નો સચોટ જવાબ આપતા સમજાવે છે કે, તે બ્રિટિશરો પ્રત્યેની વફાદારી નહીં પરંતુ ફરીથી સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં સક્રિય થવા માટેની એક રાજદ્વારી વ્યૂહરચના હતી. તેઓ સાવરકર અને ડૉ. બી.આર. આંબેડકર વચ્ચેની સમાનતાઓ પણ દર્શાવે છે, જેમ કે જ્ઞાતિવાદ નાબૂદ કરવાનો બંનેનો સમાન ધ્યેય, ઉચ્ચ શિક્ષણ અને સમાજ સુધારક તરીકેનું તેમનું વિઝન.

3. હોય મી સાવરકર બોલતોય (મરાઠી નાટક)

લેખક: નવલકથાકાર અનંત શંકર ઓગલે

જાણીતા નવલકથાકાર શ્રી અનંત શંકર ઓગલે દ્વારા લિખિત આ નાટક વીર સાવરકરના જીવનના રાજકીય સારને સુંદર રીતે રજૂ કરે છે. આ નાટક માત્ર વીર સાવરકર પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં મહાત્મા ગાંધી, મેડમ કામા, સુભાષચંદ્ર બોઝ, માઈ સાવરકર, અભિનેતા પૃથ્વીરાજ કપૂર અને મહાન દિગ્દર્શક ભાલજી પેંઢારકરના પાત્રો પણ જોવા મળે છે. આ નાટકની સૌથી મોટી વિશેષતા સાવરકર અને ડૉ. આંબેડકર વચ્ચેની ઐતિહાસિક મુલાકાત છે. ગાંધીજીની હત્યાના ગંભીર આરોપોમાંથી સાવરકર જ્યારે નિર્દોષ છૂટીને બહાર આવે છે તે ક્ષણો દર્શકોના રુંવાડા ઊભા કરી દે છે.

4. અનાદિ મી અનંત મી (મરાઠી સંગીતમય નાટક)

દિગ્દર્શન: માધવ ખાડિલકર અને આશાતાઈ ખાડિલકર

‘અનાદિ મેં, અનંત મેં’ એ સ્વાતંત્ર્ય સેનાની વિનાયક દામોદર સાવરકર પર આધારિત એક અત્યંત લોકપ્રિય કાવ્યાત્મક પ્રસ્તુતિ (પ્રાયોગિક નાટક) છે. સાવરકરની જન્મશતાબ્દીના વર્ષમાં આ નાટક ભારે લોકપ્રિય થયું હતું અને ત્યારથી તેના અસંખ્ય શો થઈ ચૂક્યા છે. આ એકપાત્રીય અને બહુપાત્રીય નાટક સાવરકરની પ્રખર દેશભક્તિ, ક્રાંતિકારી કાર્યો અને તેમની ફિલોસોફી પર આધારિત છે. નાટકનું શીર્ષક સાવરકરની જ પ્રખ્યાત કવિતાની અમર પંક્તિ ‘અનાદિ મી અનંત મી’ (હું શાશ્વત છું, હું અનંત છું) પરથી લેવામાં આવ્યું છે, જે તેમની નિર્ભીક વિચારધારાને દર્શાવે છે.

5. વીર સાવરકર (ફિલ્મ – 2001)

નિર્માતા: સુધીર ફડકે

વર્ષ 2001 માં રિલીઝ થયેલી આ એક હિન્દી બાયોગ્રાફિકલ ફિલ્મ છે. વેદ રાહી દ્વારા નિર્દેશિત અને સુપ્રસિદ્ધ ગાયક-સંગીતકાર સુધીર ફડકે દ્વારા નિર્મિત આ ફિલ્મમાં ભારતના સશસ્ત્ર ક્રાંતિકારી આંદોલનમાં સાવરકરની ભૂમિકા અને અંડમાન-નિકોબારની સેલ્યુલર જેલના વર્ષો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. અભિનેતા શૈલેન્દ્ર ગૌરે આ ફિલ્મમાં સાવરકરની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મ હાલમાં ડીવીડી કલેક્શન અને યુટ્યુબ (YouTube) પર ઉપલબ્ધ છે.

6. વીર સાવરકર – વિશેષ કાર્યક્રમ (દૂરદર્શન સહ્યાદ્રી)

નિર્માતા: દૂરદર્શન સહ્યાદ્રી

દૂરદર્શનની સહ્યાદ્રી ચેનલ દ્વારા તૈયાર કરાયેલો આ વિશેષ બાયોગ્રાફિકલ પ્રોગ્રામ સાવરકરના જીવનના મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણો, બ્રિટિશ શાસન સામેનો તેમનો ક્રાંતિકારી પ્રતિકાર અને જેલવાસના દિવસોને સુંદર રીતે રેખાંકિત કરે છે. આ દસ્તાવેજી કાર્યક્રમમાં નાટ્યાત્મક રૂપાંતરણો અને ઐતિહાસિક પુનઃનિર્માણ દ્વારા તેમની રાજકીય ફિલોસોફી, સામાજિક સુધારણાની પહેલ અને એક લેખક-કવિ તરીકેના તેમના સાહિત્યિક પ્રદાનને પણ અદભુત રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.

7. લાઇફ ઓફ શ્રી વિનાયક દામોદર સાવરકર (આર્કાઇવ્સ ફૂટેજ)

નિર્માતા: માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય, ભારત સરકાર

વિનાયક દામોદર સાવરકર એક ક્રાંતિકારી સ્વાતંત્ર્ય સેનાની હોવાની સાથે-સાથે દાર્શનિક, પ્રખ્યાત નાટ્યકાર, ઇતિહાસકાર અને રાજકીય નેતા પણ હતા. ભારત સરકારના માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય દ્વારા તૈયાર કરાયેલી આ ડોક્યુમેન્ટ્રી ફિલ્મમાં વીર સાવરકરના ભાષણો, રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ અને હિન્દુ મહાસભા સાથેના તેમના જોડાણને દર્શાવતી દુર્લભ વાસ્તવિક વીડિયો ક્લિપ્સ (રેર વિઝ્યુઅલ્સ) અને ઐતિહાસિક વિગતોનો સમાવેશ થાય છે.

8. વિનાયક દામોદર સાવરકર (પ્રસાર ભારતી આર્કાઇવ્સ)

નિર્માતા: પ્રસાર ભારતી આર્કાઇવ્સ

પ્રસાર ભારતી દ્વારા પ્રસ્તુત આ હિન્દી ડોક્યુમેન્ટ્રી સાવરકરની લંડન સફર, ત્યાં ક્રાંતિકારી જૂથોની સ્થાપના, રાષ્ટ્રવાદ પરના તેમના પુસ્તકો અને સેલ્યુલર જેલના સંઘર્ષો પર કેન્દ્રિત છે. આર્કાઇવલ વિઝ્યુઅલ્સ અને સચોટ કથન દ્વારા આ ડોક્યુમેન્ટ્રી આજના આધુનિક ભારતમાં તેમની વિચારધારા અને વારસા પર ચાલતી ચર્ચાઓને પણ તટસ્થ રીતે રજૂ કરે છે.

વીર સાવરકર દ્વારા સ્વયં લિખિત 3 પ્રખ્યાત મરાઠી નાટકો:

સાહિત્યના માધ્યમથી સામાજિક જાગૃતિ અને દેશભક્તિનો સંદેશ આપવા માટે સાવરકરે પોતે પણ નાટકોની રચના કરી હતી, જેને આજે નવી પેઢી માટે ફરીથી જીવંત કરવામાં આવી રહ્યા છે:

સંગીત સન્યસ્ત ખડગ (1931): આ નાટક અહિંસાની ફિલોસોફી અને રાષ્ટ્રીય હિત વચ્ચેના દ્વંદ્વને રજૂ કરે છે. વર્ષ 1931 માં દીનાનાથ મંગેશકર દ્વારા તેને સ્ટેજ પર લાવવામાં આવ્યું હતું. આ નાટકના ગીતો ‘શતજન્મ શોધતાના’ અને ‘મર્મબંધાતલી થેભ હી’ ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે.

સંગીત ઉત્તરક્રિયા (1933): આ પેશવા કાળના ઇતિહાસ પર આધારિત એક ઐતિહાસિક સંગીતમય નાટક છે.

સંગીત ઊશાપ (1927): પૌરાણિક અને સામાજિક વિષયોના સમન્વયવાળું આ સાવરકરનું પ્રથમ નાટક માનવામાં આવે છે.

આજના ‘જેન ઝી’ (Gen Z – નવી પેઢી) ના યુવાનો, જેઓ ટૂંકા અટેન્શન સ્પાન અને ઉપરછલ્લા નેરેટિવ્સના યુગમાં જીવી રહ્યા છે, તેમના માટે સાવરકરનું જીવનચરિત્ર અને સાહિત્યિક લખાણો વૈચારિક સ્પષ્ટતા, દ્રઢ સંકલ્પ અને બૌદ્ધિક શિસ્ત કેળવવા માટે અત્યંત પ્રાસંગિક અને ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.