નવી દિલ્હી, 18 નવેમ્બર 2026: કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તથા ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણ 20 નવેમ્બર, 2026 ના રોજ ICAR-નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હાઇ સિક્યુરિટી એનિમલ ડિસીઝ (ICAR-NIHSAD), ભોપાલ ખાતે મરઘાં માટે ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી નિષ્ક્રિય H5N1 (ક્લેડ 2.3.2.1a) હાઇલી પેથોજેનિક એવિયન ઇન્ફ્લુએન્ઝા (HPAI) રસી રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરશે. ICAR-NIHSAD, ભોપાલ દ્વારા સ્વદેશી રીતે વિકસાવવામાં આવેલી આ રસી ક્લેડ 2.3.2.1a ના H5N1 HPAI વાયરસ સામે ભારતમાં તેના પ્રકારની પ્રથમ રસી છે.
હાઇલી પેથોજેનિક એવિયન ઇન્ફ્લુએન્ઝા (HPAI), જે સામાન્ય રીતે બર્ડ ફ્લૂ તરીકે ઓળખાય છે, તે મરઘાંને અસર કરતો એક ગંભીર રોગ છે. આ રોગના પ્રકોપથી ચેપગ્રસ્ત પક્ષીઓમાં લગભગ 100 ટકા મૃત્યુદર જોવા મળી શકે છે, જેના પરિણામે પક્ષીઓનો મોટા પાયે નાશ કરવા અને વેપાર પરના પ્રતિબંધોને કારણે મરઘાં પાલક ખેડૂતોને મોટું આર્થિક નુકસાન થાય છે. તેની અસર માત્ર મરઘાં ઉછેર કેન્દ્રો પૂરતી મર્યાદિત નથી; તે વૈશ્વિક વેપાર, મરઘાં ઉત્પાદનોની કિંમતો અને ખેડૂતોની આજીવિકાને પણ અસર કરી શકે છે. 2006 માં ભારતમાં આ રોગની પ્રથમ ઓળખ થઈ ત્યારથી, દેશમાં H5N1 અને H5N8 પેટા પ્રકારોના 500 થી વધુ સંયુક્ત પ્રકોપ નોંધાયા છે.
-
25 દેશોમાં H5N1 એવિયન ઇન્ફ્લુએન્ઝાના 1,003 માનવ કેસ નોંધાયા
બર્ડ ફ્લૂનો મોટો પ્રકોપ ભારતની જીડીપી વૃદ્ધિને 1.5 ટકા સુધી ઘટાડી શકે છે, જ્યારે જો આ રોગ નિયંત્રણ વિના ફેલાય તો દેશની 20 ટકાથી વધુ મરઘાં વસ્તી જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. 2006 ના બર્ડ ફ્લૂના પ્રકોપને કારણે અંદાજિત રૂ. 2,200–3,000 કરોડનું પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ નુકસાન થયું હતું. મણિપુરમાં થયેલા એક પ્રકોપને કારણે પણ રાજ્યની જીડીપીના 0.5 ટકા જેટલું નુકસાન થયું હતું. આ રોગ જાહેર આરોગ્ય માટે પણ ચિંતાનો વિષય છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા અનુસાર, 2003 થી ભારત સહિત 25 દેશોમાં H5N1 એવિયન ઇન્ફ્લુએન્ઝાના 1,003 માનવ કેસ નોંધાયા છે, જેમાં 479 મૃત્યુનો સમાવેશ થાય છે.
વાયરસના અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું છે કે ક્લેડ 2.3.2.1a તરીકે ઓળખાતો H5N1 સ્ટ્રેન મરઘાંમાં બર્ડ ફ્લૂના મોટાભાગના પ્રકોપ માટે જવાબદાર રહ્યો છે. તાજેતરના સમયમાં, સસ્તન પ્રાણીઓ સહિત વિવિધ પ્રાણી પ્રજાતિઓમાં આ સ્ટ્રેનથી થતા ચેપ મળી આવ્યા છે, સાથે જ ત્રણ માનવ કેસ પણ નોંધાયા છે. આ બાબત મરઘાં પાલક ખેડૂતો માટે આર્થિક નુકસાન ઘટાડવા અને મરઘાંમાંથી અન્ય પ્રાણીઓ તથા મનુષ્યોમાં તેનું સંક્રમણ અટકાવવા માટે આ વાયરસના ફેલાવાને નિયંત્રિત કરવાનું મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.
હાલમાં, ક્લેડ 2.3.2.1a ના H5N1 વાયરસ સામે કોઈ ચોક્કસ વ્યાપારી રસી ઉપલબ્ધ નથી. તેથી, ભારત માટે સ્વદેશી રસી વિકસાવવી મહત્વપૂર્ણ છે. ICAR-NIHSAD દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી આ રસીનો ઉદ્દેશ્ય દેશમાં ફેલાતા ક્લેડ 2.3.2.1a H5N1 વાયરસના સ્ટ્રેન સામે રક્ષણ પૂરું પાડીને આ જરૂરિયાતને પૂરી કરવાનો છે.








