ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતને મળી જંગી સફળતાઃ પીએમ નરેન્દ્ર મોદીએ શું કહ્યું આ વિશે?
નવી દિલ્હી, 7 એપ્રિલ, 2026 – ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતને જંગી સફળતા મળી છે. આપણે સોમવારે તેના નાગરિક પરમાણુ ઊર્જા કાર્યક્રમમાં એક લાંબા સમયથી પ્રતીક્ષિત સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યું છે. તમિલનાડુના કલ્પક્કમ ખાતે દેશનું સૌથી અદ્યતન પરમાણુ રિએક્ટર – પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર (PFBR) – ‘ક્રિટિકાલિટી’ (જટિલતાની સ્થિતિ) પર પહોંચી ગયું છે. આ સાથે જ સતત પરમાણુ વિભાજનની સાંકળ પ્રતિક્રિયા (Nuclear fission chain reaction) શરૂ થઈ છે, જે રિએક્ટરને સંપૂર્ણ કાર્યરત થવાની દિશામાં એક નિર્ણાયક ડગલું નજીક લઈ આવ્યું છે.
આ વિકાસની જાહેરાત કરતા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેને ભારતની પરમાણુ સફરની એક સીમાચિહ્નરૂપ ક્ષણ ગણાવી હતી. વડાપ્રધાને એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે, “આજે ભારત તેના નાગરિક પરમાણુ પ્રવાસમાં એક નિર્ણાયક ડગલું ભરી રહ્યું છે અને તેના પરમાણુ કાર્યક્રમના બીજા તબક્કામાં આગળ વધી રહ્યું છે. કલ્પક્કમ ખાતે સ્વદેશી રીતે ડિઝાઇન કરાયેલા અને નિર્મિત પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટરે ‘ક્રિટિકાલિટી’ પ્રાપ્ત કરી છે.” તેમણે ઉમેર્યું હતું કે આ સિદ્ધિ “આપણી વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાની ઊંડાઈ અને આપણા એન્જિનિયરિંગ સાહસની મજબૂતી” દર્શાવે છે અને ભવિષ્યમાં ભારતના વિશાળ થોરિયમ ભંડારનો ઉપયોગ કરવા તરફનું એક નિર્ણાયક પગલું છે.
Today, India takes a defining step in its civil nuclear journey, advancing the second stage of its nuclear programme.
The indigenously designed and built Prototype Fast Breeder Reactor at Kalpakkam has attained criticality.
This advanced reactor, capable of producing more fuel…
— Narendra Modi (@narendramodi) April 6, 2026
શું છે ‘ક્રિટિકાલિટી’ (Criticality)?
પરમાણુ પરિભાષામાં, ‘ક્રિટિકાલિટી’ એ બિંદુને સંદર્ભિત કરે છે જ્યાં રિએક્ટર સ્વ-સંચાલિત ન્યુક્લિયર ફિશન પ્રતિક્રિયા હાંસલ કરે છે, એટલે કે ઉત્પન્ન થતા ન્યુટ્રોનની સંખ્યા બાહ્ય હસ્તક્ષેપ વિના પ્રતિક્રિયા ચાલુ રાખવા માટે પૂરતી હોય છે. જોકે આનો અર્થ એ નથી કે રિએક્ટર હજી તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતાથી વીજળી પેદા કરી રહ્યું છે, પરંતુ કોઈપણ પરમાણુ પ્લાન્ટને કાર્યરત કરવામાં તે સૌથી મહત્ત્વના સીમાચિહ્નોમાંનું એક છે.
પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર (PFBR)
500 મેગાવોટ ઇલેક્ટ્રિક ક્ષમતા ધરાવતું સોડિયમ-કૂલ્ડ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર (PFBR) છેલ્લા બે દાયકાથી વધુ સમયથી નિર્માણાધીન હતું. જેમાં ભારતના પરમાણુ ઊર્જા પ્રતિષ્ઠાન દ્વારા અત્યાર સુધીના કેટલાક સૌથી જટિલ એન્જિનિયરિંગ અને મટિરિયલ્સના પડકારોનો સામનો કરવામાં આવ્યો હતો. આ રિએક્ટર ઇન્દિરા ગાંધી સેન્ટર ફોર એટોમિક રિસર્ચ (IGCAR) કેમ્પસ, કલ્પક્કમ ખાતે પરમાણુ ઊર્જા વિભાગ હેઠળ ભારતીય નાભિકીય વિદ્યુત નિગમ લિમિટેડ (BHAVINI) દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું છે અને તે જ તેનું સંચાલન કરે છે.
આ પણ વાંચોઃ ધર્મની વ્યાખ્યા કરવાનું કામ ન્યાયતંત્રનું નથીઃ સબરીમાલા મુદ્દે કેન્દ્ર સરકારે લેખિત જવાબ દાખલ કર્યો
આને ભારતના શાંતિપૂર્ણ પરમાણુ ઊર્જા કાર્યક્રમ માટે એક ઐતિહાસિક સીમાચિહ્ન ગણાવતા, એટોમિક એનર્જી કમિશનના અધ્યક્ષ અને પરમાણુ ઊર્જા વિભાગના સચિવ ડૉ. અજીત કુમાર મોહંતીએ જણાવ્યું હતું કે, કલ્પક્કમ ખાતેના પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટરે પ્રથમ ક્રિટિકાલિટી હાંસલ કરી છે. આ સાથે હોમી જહાંગીર ભાભા દ્વારા કલ્પના કરવામાં આવેલા ત્રણ તબક્કાના પરમાણુ ઊર્જા કાર્યક્રમના બીજા તબક્કામાં ભારતનો પ્રવેશ થયો છે.
