ભારતમાં આબોહવા પરિવર્તનને પગલે ચોમાસામાં પણ હવે અસહ્ય ઉકળાટ અને ભીષણ ગરમીનું સંકટ

નવી દિલ્હી, 9 જૂન 2026: ભારતમાં સામાન્ય રીતે માર્ચથી જૂન મહિનાના ઉનાળા દરમિયાન અસહ્ય ગરમી અને પરસેવાથી લોકો પરેશાન થતા હોય છે, જે એક સામાન્ય પ્રક્રિયા રહી છે. પરંતુ હવે ક્લાઇમેટ ચેન્જના કારણે ચોમાસાની ઋતુ એટલે કે જુલાઈથી ઓક્ટોબર દરમિયાન પણ આવી બેહાલ કરી દેતી ભીષણ ગરમી અને અસહ્ય ઉકળાટનો સમયગાળો સતત વધી રહ્યો છે. તાજેતરમાં સામે આવેલા એક આંચકાજનક અભ્યાસ મુજબ, આબોહવા પરિવર્તનના કારણે માત્ર અસહ્ય હીટ સ્ટ્રેસ (યુએચએસ – અનબેરેબલ હીટ સ્ટ્રેસ) વાળા દિવસોની સંખ્યા જ નથી વધી રહી, પરંતુ તેનાથી પ્રભાવિત થનારા ભૌગોલિક વિસ્તારોનો વ્યાપ પણ ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યો છે. પ્રખ્યાત રિસર્ચ જર્નલ ‘અમેરિકન જીઓફિઝિકલ યુનિયન (AGU) એડવાન્સિસ’ માં પ્રકાશિત થયેલો આ અભ્યાસ વર્ષ 1980 થી 2020 વચ્ચે ભારતના હવામાનમાં આવેલા મોટા ફેરફારો પર પ્રકાશ પાડે છે.

આ સંશોધનના આંકડા દર્શાવે છે કે, 1980 ના દાયકામાં ભારતમાં આશરે 10 હજાર ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર, જે અંદાજે ત્રિપુરા રાજ્યના કુલ ક્ષેત્રફળ બરાબર થાય છે, તે અસહ્ય હીટ સ્ટ્રેસથી પ્રભાવિત હતો. પરંતુ વિતેલા ચાર દાયકામાં ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે આ દાયરો ચાર ગણો વધીને હવે 40 હજાર ચોરસ કિલોમીટર સુધી પહોંચી ગયો છે. અગાઉના સમયમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન દેશનો માત્ર એક જ ટકા હિસ્સો આવી ગંભીર સ્થિતિથી પ્રભાવિત જોવા મળતો હતો. અભ્યાસમાં એવી ગંભીર ચેતવણી પણ આપવામાં આવી છે કે, જો વૈશ્વિક તાપમાન ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પહેલાના સમયની સરખામણીએ 2 ડિગ્રી સેલ્સિયસની સપાટી નજીક પહોંચશે, તો ભારતમાં ચોમાસા દરમિયાન ગરમ અને ભેજવાળી સ્થિતિ અસહ્ય ગરમીની આપત્તિને વધુ ઘાતક બનાવશે. તાપમાનમાં 2 ડિગ્રીનો આ વધારો થતાં જ ભારતમાં ચોમાસા દરમિયાન પણ એટલો જ મોટો વિસ્તાર સખત ઉકળાટની ચપેટમાં આવી જશે, જેટલો અત્યારે ઉનાળાના મહિનાઓમાં આવે છે.

• દેશના અર્થતંત્રને સીધી અસર

ભારતીય પ્રૌદ્યોગિક સંસ્થાન, ગાંધીનગર તેમજ અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત સ્ટેનફોર્ડ અને પરડ્યુ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો દ્વારા સંયુક્ત રીતે કરવામાં આવેલા આ અભ્યાસમાં જણાવાયું છે કે, ઉનાળા અને ચોમાસા બંને ઋતુમાં લાંબા સમય સુધી પ્રવર્તતી આવી અસહ્ય ગરમી દેશના ગીચ વસ્તી ધરાવતા અને આર્થિક રીતે નબળા વિસ્તારોમાં જાહેર આરોગ્ય તેમજ ક્લાઇમેટ રેઝિલિયન્સ (હવામાન સામે ટકી રહેવાની ક્ષમતા) માટે ગંભીર પડકારો ઉભા કરી શકે છે. માત્ર એટલું જ નહીં, આકરી ગરમી અને અસહ્ય ભેજવાળા વાતાવરણના કારણે શારીરિક શ્રમ આધારિત ક્ષેત્રો, જેવા કે ખેતી અને બાંધકામ ઉદ્યોગમાં મજૂરોની કાર્યક્ષમતા અને ઉત્પાદકતા ઘટવાનું પણ મોટું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે, જે દેશના અર્થતંત્રને સીધી અસર કરશે.

તબીબી અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ આ સ્થિતિ જાનલેવા સાબિત થઈ શકે છે તેમ જણાવતા સંશોધકોએ ઉમેર્યું છે કે, જ્યારે વાતાવરણમાં અતિશય ગરમી હોય ત્યારે શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત કરવા માટે ખૂબ પરસેવો વળે છે. સામાન્ય સંજોગોમાં આ પરસેવો જ્યારે હવામાં સુકાય છે ત્યારે શરીર આપોઆપ ઠંડુ પડી જાય છે. પરંતુ ચોમાસાના દિવસોમાં વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ (હ્યુમિડિટી) ખૂબ વધારે હોવાના કારણે શરીરનો પરસેવો સુકાતો નથી. આ સ્થિતિમાં શરીર પોતાની જાતે ઠંડુ પડી શકતું નથી, જે માનવ શરીર માટે અસહ્ય હીટ સ્ટ્રેસનું મુખ્ય કારણ બને છે. જો આ સ્થિતિ લાંબો સમય રહે તો તે હીટ સ્ટ્રોક અથવા અન્ય ગંભીર બીમારીઓ નોતરી શકે છે જે અંતે જીવલેણ પણ સાબિત થાય છે.