સુરેન્દ્રનગરનો ઈતિહાસ, એક સમયનું ઝાલાવાડ અને બ્રિટિશ રાજકીય એજન્ટનું મુખ્ય ક્વાર્ટર
સુરેન્દ્રનગર પરંપરાગત રાજવંશોના નિયંત્રણમાં હતા જે ગુજરાત રાજ્યના અન્ય પ્રદેશો પર શાસન કરતા હતા. રાજ્યોની ગતિવિધિ પછી હવે સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાને ઝલાવાડ કહેવામાં આવ્યું હતું. વર્તમાન જિલ્લા જે સુરેન્દ્રનગર તરીકે ઓળખાય છે, તે બ્રિટીશ રાજકીય એજન્ટનો મુખ્ય ક્વાર્ટર હતો. રાજધાની એજન્ટો વઢવાણ શિબિરમાંથી નીકળી ગયા અને વલ્વાનના શાસકને તેને 1946 એ.ડી.માં પાછો ફર્યો. તે પછી 1947માં સુરેન્દ્રસિંહજીના વઢવાણના ભૂતપૂર્વ રાજાના નામ મુજબ સુરેન્દ્રનગર નામ આપવામાં આવ્યું.
1948થી, સુરેન્દ્રનગર જીલ્લાનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું છે. સુરેન્દ્રનગર એ સૌરાષ્ટ્રના પેટા-રાજ્યના જિલ્લાઓમાંનું એક છે. આર્કિટેક્ચરલ સંશોધન જિલ્લામાં નાના પાયે કરવામાં આવ્યું છે અને કેટલાક પૂર્વ ઐતિહાસિક વસવાટ જોવા મળે છે. વર્ષ 1957 – 58 સાયલા તાલુકાના સેજકપુરથી પથ્થર-યુગ પછી યુગના કેટલાક સાધનો મળી આવ્યા છે. આ પથ્થર-યુગ પછી, યુગની સંસ્કૃતિનું વર્ણન કરે છે, જેમાં અર્થતંત્ર, મુખ્યત્વે શિકારીઓ અને માછલીઘરનો સમાવેશ થાય છે. પૌરાણિક યુગની શરૂઆતમાં લોકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા સાધનો પણ આ જિલ્લામાંથી મળી આવે છે.
આ જીલ્લાના કેટલાક ગામ પ્રદેશોના શાસકોના ઇતિહાસનું વિશ્લેષણ કરવું ખૂબ રસપ્રદ રહેશે. સુરેન્દ્રનગર જીલ્લા રાજ્યો અને ધ્રાંગધ્રા, વઢવાણ, લખતર, સાયલા, ચુડા, મુળી, બજાણા, પાટડી વગેરે જેવા જાગીરો અને વણોદ, વિઠ્ઠલગઢ, જૈનાબાદ, રાજપૂરા, આનંદપુર, ચોટીલા, ભોયકા, ઝિંઝુવાડા, દસાડા જેવા કેન્દ્રોથી બનેલા હતા. રેયસંકાલી આ બધા રાજ્યો અને જાગિરને સૌરાષ્ટ્ર રાજ્યમાં સમાવવામાં આવ્યા હતા અને ઝાલાવાડ જીલ્લાનો ભાગ બની ગયા હતા.
દંતકથાઓ
ભોગાવોની ખોટી માન્યતા અનુસાર, જુનાગઢના ઘેરા દરમિયાન, જયસિંહ સિધ્ધરાજ રાણકદેવીની રાણી સાથે પ્રેમમાં પડી. તેણે જુનાગઢ પર હુમલો કર્યો અને કિલ્લા અને રાણીને દાવા માટે રાણાગરને મારી નાંખ્યા, પણ તેણે નકારીને ભાગી જઇ. તેણી શહેરમાંથી ભોગાવો નદી તરફ નીકળ્યો. લાંબા પીછેહઠ પછી, તેણીએ છોડ્યું અને જુનાગઢની રાણી બનવાને બદલે, વઢવાણ શહેર નજીક ભોગવો નદીની કાંઠે સતીની રચના કરીને તેનું જીવન બલિદાન આપ્યું. જો કે, તેણી મૃત્યુ પામે તે પહેલા તેણે શ્રાપ આપ્યો કે નદી તે સ્થળથી આગળ ન જતા રહેશે.
