નવી દિલ્હી, 24 ઓક્ટોબર 2026: પ્રખ્યાત ભારતીય ભૌતિકશાસ્ત્રી અશોક સેનને ‘ઓસ્કાર ક્લેઈન મેડલ’ એનાયત કરવામાં આવ્યો છે, જે સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્રના સર્વોચ્ચ સન્માનોમાંનું એક છે. બેંગલુરુ સ્થિત ‘ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર થિયોરેટિકલ સાયન્સીસ’ (ICTS) દ્વારા આ જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જ્યાં અશોક સેન પ્રોફેસર તરીકે કાર્યરત છે.
અશોક સેનને વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં તેમના ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન બદલ અનેક મહત્વપૂર્ણ સન્માનો મળ્યા છે. તેઓ ‘ઓસ્કાર ક્લેઈન મેડલ’ (Oskar Klein Medal) મેળવનાર પ્રથમ ભારતીય છે. આ મેડલ 1988થી દર વર્ષે સ્ટોકહોમ યુનિવર્સિટી અને રોયલ સ્વીડિશ એકેડેમી ઓફ સાયન્સીસની ભૌતિકશાસ્ત્ર માટેની નોબેલ સમિતિ દ્વારા એનાયત કરવામાં આવે છે.
અશોક સેન ખાસ કરીને ‘સ્ટ્રિંગ થિયરી’ (string theory) પરના તેમના કાર્ય માટે જાણીતા છે. તેમને અગાઉ ‘ડિરાક મેડલ’ (Dirac Medal) અને ‘ફન્ડામેન્ટલ ફિઝિક્સમાં બ્રેકથ્રુ પ્રાઇઝ’ (Breakthrough Prize in Fundamental Physics) જેવા અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત સન્માનો મળી ચૂક્યા છે.
સ્ટ્રિંગ થિયરી શું છે?
સ્ટ્રિંગ થિયરી એ ભૌતિકશાસ્ત્રનો એક મુખ્ય ખ્યાલ છે જેના દ્વારા વૈજ્ઞાનિકો ક્વોન્ટમ થિયરી અને ગુરુત્વાકર્ષણ વચ્ચેના વિરોધાભાસોને ઉકેલવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તેનો ધ્યેય ભૌતિકશાસ્ત્રનો એક વ્યાપક સિદ્ધાંત વિકસાવવાનો છે જે પ્રકૃતિમાં રહેલા તમામ કણો અને દળોના વર્તનને સમજાવી શકે.
આ સિદ્ધાંત દ્વારા, વૈજ્ઞાનિકો અતિ સૂક્ષ્મ પરમાણ્વિક કણોથી લઈને વિશાળ આકાશગંગાઓ સુધીના દરેક સ્તરે જોવા મળતી ઘટનાઓને એક જ માળખામાં સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
સ્ટ્રિંગ થિયરી પરના કાર્યને આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા મળી
પોતાની જાહેરાતમાં, ICTS એ જણાવ્યું છે કે પ્રોફેસર અશોક સેન સંસ્થામાં ‘ICTS-ઇન્ફોસિસ માધવ ચેર પ્રોફેસરશિપ’ સંભાળે છે. તેમણે S-ડ્યુઆલિટી (S-duality), બ્લેક હોલ એન્ટ્રોપીની સચોટ ગણતરી અને સ્ટ્રિંગ ફિલ્ડ થિયરી પરના તેમના અગ્રણી અને મહત્વપૂર્ણ કાર્ય માટે વૈશ્વિક સ્તરે ખ્યાતિ મેળવી છે. આ યોગદાનોએ આધુનિક સ્ટ્રિંગ થિયરીને ઘડવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી છે.
ICTS અનુસાર, આ સન્માનના ભાગરૂપે અશોક સેને ગુરુવારે સ્ટોકહોમ યુનિવર્સિટીમાં એક વ્યાખ્યાન પણ આપ્યું હતું. તેમના વ્યાખ્યાનનું શીર્ષક ‘ગ્રેવિટી ફ્રોમ સ્ટ્રિંગ્સ એન્ડ સ્ટ્રિંગ્સ ફ્રોમ ગ્રેવિટી’ (Gravity from Strings and Strings from Gravity) હતું.
ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને સતત મોટા સન્માનો મળી રહ્યા છે
ઓસ્કાર ક્લેઈન મેડલ એ તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને મળેલા ભૌતિકવિજ્ઞાન ક્ષેત્રના મહત્વપૂર્ણ સન્માનોની શ્રેણીમાં એક વધુ સિદ્ધિ છે. આ વર્ષની શરૂઆતમાં, સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકવિજ્ઞાની દીપક ધરને ‘ડિરાક મેડલ’ એનાયત કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી; આ સન્માન મેળવનારા તેઓ અશોક સેન પછીના બીજા ભારતીય બન્યા છે. થોડા વર્ષો પહેલા, તેમને ભૌતિકવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ સન્માન એવા ‘બોલ્ટ્ઝમેન મેડલ’થી પણ નવાજવામાં આવ્યા હતા. દીપક ધર એવા એકમાત્ર ભારતીય છે જેમણે ડિરાક મેડલ અને બોલ્ટ્ઝમેન મેડલ બંને પ્રાપ્ત કર્યા છે.
ગયા વર્ષે, ભારતીય મૂળના અમેરિકન ભૌતિકશાસ્ત્રી પ્રોફેસર જૈનેન્દ્ર જૈન વુલ્ફ પ્રાઈઝ (Wolf Prize) મેળવનારાઓમાં સામેલ હતા. જૈનેન્દ્ર જૈન ભારતની કેટલીક સંસ્થાઓ સાથે પણ સંકળાયેલા છે.
ઓસ્કાર ક્લેઈન મેડલ, ડિરાક મેડલ, બોલ્ટ્ઝમેન મેડલ અને વુલ્ફ પ્રાઈઝને ભૌતિકવિજ્ઞાનના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોમાં ગણવામાં આવે છે. નોબેલ પુરસ્કાર પછી આ પુરસ્કારોને સૌથી મહત્વપૂર્ણ સન્માનો માનવામાં આવે છે.
વધુ વાંચો: લોરેન્સ બિશ્નોઈનો દુશ્મન હિમાંશુ ભાઉ અમેરિકામાં ઝડપાયો, ટૂંક સમયમાં ભારત લાવવાની તૈયારી
