દિલ્હી: વિશ્વ બેંકે કહ્યું છે કે, ભારતના ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI) ફ્રેમવર્કની અસર નાણાકીય સમાવેશથી આગળ વધે છે. એક દસ્તાવેજમાં ભારતની પ્રશંસા કરતા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાએ કહ્યું કે દેશે છ વર્ષમાં જે હાંસલ કર્યું છે તે અન્યથા તેને લગભગ પાંચ દાયકા લાગત.ભારતે કેટલાક શ્રેષ્ઠ ડિજિટલ પબ્લિક ગુડ્સ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવ્યા છે જે વિશ્વભરના જીવનને બદલી શકે છે. કેટલાક ઉદાહરણો UPI, જન ધન, આધાર, ONDC અને Cowin છે.
વિશ્વ બેંકે જણાવ્યું હતું કે (જન ધન, આધાર, મોબાઈલ) ટ્રિનિટી – બધા માટે બેંક ખાતા, આધાર અને મોબાઈલ કનેક્ટિવિટીનું સંયોજન – નાણાકીય સમાવેશ દર 2008 માં 25% થી વધીને છેલ્લા 6 વર્ષમાં વયસ્કોના 80% થી વધુ પહોંચ્યો છે. જોકે,ડીપીઆઈને કારણે 47 વર્ષ સુધી ઓછું થઈ ગયું છે.
વિશ્વ બેંક દસ્તાવેજ જણાવે છે કે, “આ છલાંગમાં DPIs ની ભૂમિકા નિર્વિવાદ છે, પરંતુ અન્ય ઇકોસિસ્ટમ વેરિયેબલ્સ અને નીતિઓ જે DPIs ની ઉપલબ્ધતાને આધાર આપે છે તે મહત્વપૂર્ણ છે. આમાં વધુ સક્ષમ કાનૂની અને નિયમનકારી માળખું બનાવવું, ખાતાની માલિકી વિસ્તારવા માટે રાષ્ટ્રીય નીતિઓ અને ઓળખ ચકાસણી માટે આધારનો ઉપયોગ કરવાનો સમાવેશ થાય છે.
2014 માં તેની શરૂઆત થઈ ત્યારથી નરેન્દ્ર મોદીના વડા પ્રધાનપદના પ્રથમ વર્ષમાં, PM જન ધન યોજના ખાતાઓની સંખ્યા જૂન 2022 સુધીમાં 14.72 કરોડથી વધીને 46.2 કરોડ થઈ ગઈ છે; આ ખાતાઓમાં 56% મહિલાઓના છે, જે 26 કરોડથી વધુ છે.
પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY) – નાણાકીય સમાવેશ અને બેંક વગરના લોકોને જોડવાનું રાષ્ટ્રીય મિશન – અમલીકરણના નવ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા છે. આ પહેલની જાહેરાત વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 2014માં લાલ કિલ્લા પરથી તેમના સ્વતંત્રતા દિવસના સંબોધનમાં કરી હતી. બાદમાં તેણે 28 ઓગસ્ટ 2014ના રોજ આ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો.
PMJDY એ બેંકિંગ સિસ્ટમમાં બેંક વગરના લોકોને લાવ્યા છે, ભારતના નાણાકીય આર્કિટેક્ચરને વિસ્તૃત કર્યું છે અને લગભગ દરેક પુખ્ત વયના લોકો માટે નાણાકીય સમાવેશ લાવ્યા છે.
વધુમાં, વિશ્વ બેંકે એ પણ નોંધ્યું છે કે ભારતે રિટેલ પેમેન્ટ માટે UPIનો ઉપયોગ કરવા ઉપરાંત લાભાર્થીઓને સીધા ટ્રાન્સફર માટે ટેક્નોલોજીનો લાભ લીધો છે.
યુનાઈટેડ પેમેન્ટ્સ ઈન્ટરફેસ (UPI) એ ભારતની મોબાઈલ આધારિત ઈન્સ્ટન્ટ પેમેન્ટ સિસ્ટમ છે જે ગ્રાહકોને વર્ચ્યુઅલ પેમેન્ટ એડ્રેસ (VPA) નો ઉપયોગ કરીને દરરોજ 24 કલાક ચૂકવણી કરવા સક્ષમ બનાવે છે, જે ગ્રાહક દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. UPI પેમેન્ટ સિસ્ટમ ભારતમાં રિટેલ ડિજિટલ પેમેન્ટ માટે અત્યંત લોકપ્રિય બની છે, અને તેનો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે.
ભારત સરકારનું એક મહત્ત્વનું ભારણ એ સુનિશ્ચિત કરવાનું છે કે UPIનો લાભ માત્ર ભારત પૂરતો મર્યાદિત ન રહે, પરંતુ અન્ય દેશોને પણ તેનો લાભ મળે. અત્યાર સુધી, શ્રીલંકા, ફ્રાન્સ, UAE અને સિંગાપોરે ઉભરતા ફિનટેક અને પેમેન્ટ સોલ્યુશન્સ પર ભારત સાથે હાથ મિલાવ્યા છે.
