નવી દિલ્હી, 13 ઓગસ્ટ 2026: લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO) સેટેલાઇટ કન્સ્ટેલેશન્સ અને સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટના વિસ્તરણને કારણે અંતરીક્ષમાં વધી રહેલા કચરાની સમસ્યા સામે ભારતીય અંતરીક્ષ સંશોધન સંગઠન (ઇસરો) અત્યંત ગંભીર છે. કર્મચારી, જાહેર ફરિયાદો અને પેન્શન તથા પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલયના રાજ્યમંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે રાજ્યસભામાં આપેલા એક લેખિત જવાબમાં આ માહિતી આપતા જણાવ્યું હતું કે સરકાર આ સમસ્યાના નિવારણ અને અટકાવ માટે તમામ શક્ય પગલાં લઈ રહી છે. મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે એક્ટિવ ડેબ્રિસ રિમૂવલ અને અન્ય માધ્યમો દ્વારા અંતરીક્ષ સંપત્તિઓનું રક્ષણ કરવા તેમજ વધુ કચરો ઉત્પન્ન થતો અટકાવવામાં ઇસરોનું ‘ડેબ્રિસ ફ્રી સ્પેસ મિશન’ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે.
ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે સ્પષ્ટ કર્યું કે ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી માટેના સેટેલાઇટ કન્સ્ટેલેશન્સમાં હજારો ઉપગ્રહો હોય છે, જેના કારણે કક્ષીય વિસ્તારોમાં અથડામણનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે. મોટા કન્સ્ટેલેશન્સમાં ઓટોમેટિક અથડામણ નિવારણ ક્ષમતાઓ હોય છે, પરંતુ કેટલાક ઉપગ્રહો કક્ષામાં નિષ્ફળ જવાના કારણે દાવપેચ કરવાની ક્ષમતા ગુમાવી દે છે. આ ઉપરાંત, નાના કદનો અને ટ્રેક ન કરી શકાતો કચરો મિશન માટે ગંભીર નુકસાનનું કારણ બની શકે છે.
અંતરીક્ષ કચરાના નિરીક્ષણ અને શમન માટે ભારતે વૈશ્વિક સ્તરે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. ઇસરો 1996થી ઇન્ટર-એજન્સી સ્પેસ ડેબ્રિસ કોઓર્ડિનેશન કમિટીનું સભ્ય છે. આ ઉપરાંત, ભારત UN-COPUOS, IADC, UN-STSC વર્કિંગ ગ્રુપ અને ISO વર્કિંગ ગ્રુપ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્લેટફોર્મ્સ પર સક્રિયપણે પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જ્યાં કચરાના શમન અને સ્પેસફ્લાઇટ સુરક્ષા અંગે ચર્ચાઓ થાય છે.
આયુષ્યના અંતે ઉપગ્રહોનો નિકાલ અને નવી નીતિઓ
ભારતીય અંતરીક્ષ નીતિ અંતરીક્ષ કચરાના શમન અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્ય માર્ગદર્શિકા અપનાવવાનું ફરજિયાત બનાવે છે. ઇસરોની આગેવાની હેઠળની ‘ડેબ્રિસ ફ્રી સ્પેસ મિશન’ પહેલ ઉપગ્રહોના આયુષ્યના અંતે સુરક્ષિત નિકાલ માટેનું સક્રિય પગલું છે. IN-SPACe દ્વારા 2024માં જાહેર કરાયેલા ધોરણો તમામ ભારતીય અંતરીક્ષ સભ્યોને મિશન પછી યોગ્ય નિકાલના પગલાં લેવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.
મંત્રીએ સ્પેસ સિચ્યુએશનલ અવેરનેસ, ડેટા શેરિંગ, આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ અને સ્વદેશી ક્ષમતા નિર્માણ (આત્મનિર્ભરતા) ના મહત્વ પર ભાર મૂકતા જણાવ્યું હતું કે સ્પેસ એસેટ્સના રક્ષણ અને કચરાના નિર્માણને મર્યાદિત કરવા માટે આ તમામ બાબતો અત્યંત આવશ્યક છે.
