નવી દિલ્હી : ભારત દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો સાથે પોતાના સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે શિક્ષણ અને સંસ્કૃતિને કૂટનીતિનું મહત્વનું માધ્યમ બનાવી રહ્યું છે. આ દિશામાં બિહારના રાજગીરમાં આવેલી નાલંદા યુનિવર્સિટી મહત્વની ભૂમિકા ભજવવા જઈ રહી છે. ભારત સરકાર પ્રાચીન નાલંદાની જ્ઞાન પરંપરાને આધુનિક શિક્ષણ, સંશોધન અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ સાથે જોડીને આસિયાન (ASEAN) દેશો સાથેના સંબંધોને નવી ઊંચાઈ આપવા પ્રયાસ કરી રહી છે.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ફિલિપાઇન્સમાં યોજાનારી ASEAN-India Summitમાં ભાગ લેવા જઈ રહ્યા છે. આ દરમિયાન ભારત અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક સહયોગ વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવશે. આ સમગ્ર પ્રયાસમાં નાલંદા યુનિવર્સિટીને ખાસ મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે.
વિદેશ મંત્રાલયના સચિવ (પૂર્વ)એ વડાપ્રધાનની મુલાકાત પહેલાં યોજાયેલી વિશેષ બ્રીફિંગમાં નાલંદા યુનિવર્સિટીની ભૂમિકા અંગે માહિતી આપી હતી. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રાચીન સમયમાં ભારત અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો વચ્ચે રહેલા શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક સંબંધોને ફરી જીવંત કરવા નાલંદાની સ્થાપનાનો મૂળ હેતુ રહ્યો છે. આજે આ યુનિવર્સિટીમાં બૌદ્ધ અભ્યાસની સાથે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ગણિત જેવા આધુનિક વિષયોનું પણ શિક્ષણ આપવામાં આવી રહ્યું છે.
દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અભ્યાસ કેન્દ્રની સ્થાપના
ભારતે નાલંદા યુનિવર્સિટીમાં Centre for Southeast Asian Studiesની સ્થાપના કરી છે. આ કેન્દ્ર ભારત અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો વચ્ચે શૈક્ષણિક, સાંસ્કૃતિક અને નીતિવિષયક સહયોગ વધારવામાં મદદરૂપ બનશે.
આ કેન્દ્ર હેઠળ કુલ 10 સંશોધન ક્ષેત્રો પર કામ કરવામાં આવશે. તેમાં જળવાયુ પરિવર્તન, દરિયાઈ અભ્યાસ, વેપાર, સાંસ્કૃતિક વારસો, જાહેર આરોગ્ય, સ્થળાંતર, ડિજિટલ સહયોગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો જેવા મહત્વના વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.
આ પહેલથી ભારત અને આસિયાન દેશો વચ્ચે માત્ર શૈક્ષણિક સંબંધો જ નહીં, પરંતુ વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક સહયોગને પણ નવી દિશા મળવાની અપેક્ષા છે.
10 દેશોના વિદ્યાર્થીઓને દર વર્ષે 20 સ્કોલરશિપ
ભારતે આસિયાન દેશોના વિદ્યાર્થીઓને નાલંદા યુનિવર્સિટી સાથે જોડવા માટે વિશેષ સ્કોલરશિપની વ્યવસ્થા કરી છે. આસિયાનના 10 સભ્ય દેશોના વિદ્યાર્થીઓ માટે દર વર્ષે કુલ 20 સ્કોલરશિપ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે.
આ દેશોમાં બ્રુનેઈ, કંબોડિયા, ઇન્ડોનેશિયા, લાઓસ, મલેશિયા, મ્યાનમાર, ફિલિપાઇન્સ, સિંગાપોર, થાઇલેન્ડ અને વિયેતનામનો સમાવેશ થાય છે.
આ સ્કોલરશિપ હેઠળ માસ્ટર્સ અભ્યાસ માટે વિદ્યાર્થીઓને ટ્યુશન ફી, રહેવાની સુવિધા, હવાઈ મુસાફરી અને માસિક ભથ્થું આપવામાં આવે છે. આ વ્યવસ્થાથી આસિયાન દેશોના વિદ્યાર્થીઓને ભારતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવાની તક મળશે અને બંને ક્ષેત્રો વચ્ચે લોકોના પરસ્પર સંપર્કમાં પણ વધારો થશે.
પ્રાચીન વારસાથી આધુનિક ટેક્નોલોજી સુધીની સફર
એક સમયે નાલંદા યુનિવર્સિટી એશિયાનું આંતરરાષ્ટ્રીય શિક્ષણ અને જ્ઞાનનું મોટું કેન્દ્ર હતું. બૌદ્ધ દર્શન અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાના માધ્યમથી ભારતના દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના અનેક દેશો સાથે સદીઓ જૂના સંબંધો રહ્યા છે.
હવે ભારત આ ઐતિહાસિક સંબંધોને આધુનિક શિક્ષણ અને સંશોધન દ્વારા ફરી મજબૂત બનાવવા માગે છે. એક તરફ બૌદ્ધ અભ્યાસ અને પ્રાચીન સભ્યતાના સંબંધો બંને ક્ષેત્રોને જોડશે, તો બીજી તરફ AI, ગણિત, દરિયાઈ અભ્યાસ અને ડિજિટલ સહયોગ જેવા વિષયો ભવિષ્યના સંબંધોને નવી દિશા આપશે.
એક્ટ ઈસ્ટ પોલિસીને મળશે વેગ
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની એક્ટ ઈસ્ટ પોલિસીનો હેતુ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો સાથે ભારતના સંબંધોને વધુ ગાઢ બનાવવાનો છે. અત્યાર સુધી આ નીતિ હેઠળ વેપાર, સંરક્ષણ, કનેક્ટિવિટી અને વ્યૂહાત્મક સહયોગ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. હવે તેમાં શિક્ષણ અને સાંસ્કૃતિક કૂટનીતિને પણ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મળી રહ્યું છે.
નાલંદા યુનિવર્સિટીને માત્ર ઐતિહાસિક વારસાના પ્રતીક તરીકે નહીં, પરંતુ આસિયાન દેશો સાથે જ્ઞાન, સંશોધન અને સાંસ્કૃતિક ભાગીદારીના આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવાનો ભારતનો પ્રયાસ છે. આ પહેલથી ભારતની સોફ્ટ પાવર મજબૂત થવાની સાથે દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં ભારતની શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક હાજરી પણ વધશે.
