વયસ્કોમાં વધતું સ્માર્ટફોનનું વલણ: માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને ઊંઘ માટે ગંભીર ખતરો

નવી દિલ્હી, 9 જુલાઈ 2026: વર્તમાન સમયમાં ડિજિટલ ક્રાંતિની અસર માત્ર યુવાનો કે બાળકો પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી, પરંતુ ઘરના વડીલો અને મોટા-બુઝુર્ગો પણ હવે સ્માર્ટફોનના સ્ક્રીન સામે કલાકો વિતાવી રહ્યા છે, જે એક ચિંતાજનક વિષય બની રહ્યો છે. સામાન્ય રીતે એવું જોવા મળે છે કે પચાસ વર્ષથી વધુ ઉંમરના માતા-પિતા કે વડીલો સોશિયલ મીડિયા પર શોર્ટ વીડિયો એટલે કે રીલ્સ જોવામાં અથવા ઓનલાઈન લૂડો જેવી ગેમ્સ રમવામાં દિવસનો મોટો ભાગ વિતાવી દે છે. આ વિષય પર તબીબી નિષ્ણાતો અને મનોચિકિત્સકોનું કહેવું છે કે એકલતા દૂર કરવાના સાધન તરીકે સ્માર્ટફોન અમુક અંશે ઉપયોગી હોઈ શકે છે, પરંતુ જ્યારે આ પ્રવૃત્તિ ચોવીસ કલાકની લત બની જાય ત્યારે તે ગંભીર શારીરિક અને માનસિક બીમારીઓને આમંત્રણ આપે છે.

પ્રસિદ્ધ કન્સલ્ટન્ટ સાયકેસ્ટ્રિસ્ટના જણાવ્યા અનુસાર, વડીલો દ્વારા સ્માર્ટફોનનો મર્યાદિત ઉપયોગ કરવો, જેમ કે સગા-સંબંધીઓ સાથે વીડિયો કોલિંગ પર વાત કરવી, વોટ્સએપના માધ્યમથી મિત્રો સાથે જોડાયેલા રહેવું અથવા કોઈ નવી ઉપયોગી એપ્લિકેશન શીખવી, તેમના મગજને સક્રિય રાખવામાં મદદરૂપ બને છે. ખાસ કરીને જે નિવૃત્ત લોકો ઘરમાં એકલા રહે છે, તેમના માટે આ ટેકનોલોજી સામાજિક રીતે જોડાવવાનું ઉત્તમ સાધન છે. પરંતુ સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે સ્માર્ટફોન તેમની દૈનિક પ્રવૃત્તિઓ પર હાવી થઈ જાય છે. વડીલો જ્યારે ફોનના ચક્કરમાં પોતાની મોર્નિંગ કે ઇવનિંગ વોક છોડી દે છે, પરિવારના સભ્યો સાથે સંવાદ બંધ કરી દે છે અને મોડી રાત સુધી સ્ક્રીન સામે બેસી રહે છે, ત્યારે તેમની તંદુરસ્તી બગડવાની શરૂઆત થાય છે.

• અતિશય સ્ક્રોલિંગ કરવાથી શારીરિક શ્રમ શૂન્ય થઈ જાય છે

નિષ્ણાતો ચેતવણી આપતા જણાવે છે કે અતિશય સ્ક્રોલિંગ કરવાથી શારીરિક શ્રમ શૂન્ય થઈ જાય છે, જેનાથી એકાગ્રતામાં ઘટાડો અને સ્વભાવમાં ચિડચિડાપણું આવી શકે છે. આજના સમયમાં ‘ડિજિટલ ડિમેન્શિયા’ જેવો શબ્દ ખૂબ ચર્ચામાં છે, જે કોઈ સત્તાવાર તબીબી નિદાન નથી, પરંતુ તે દર્શાવે છે કે વધુ પડતી સ્ક્રીન નિર્ભરતાને કારણે વ્યક્તિની યાદશક્તિ અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ક્ષમતા નબળી પડવા લાગે છે. આનાથી પણ મોટો ખતરો વડીલોના સ્લીપિંગ પેટર્ન એટલે કે ઊંઘની પ્રક્રિયા પર થાય છે. સ્માર્ટફોનમાંથી નીકળતી બ્લુ લાઈટ આંખોના માધ્યમથી મગજ સુધી પહોંચીને ઊંઘ માટે જવાબદાર ‘મેલાટોનિન’ હોર્મોનનું ઉત્પાદન ઘટાડી દે છે. પરિણામે, વડીલોને કાં તો ઊંઘ આવતી નથી અથવા રાત્રે વારંવાર આંખ ખૂલી જાય છે. લાંબા ગાળે આ અનિદ્રાની સમસ્યા હૃદયની બીમારીઓ અને માનસિક તણાવનું મુખ્ય કારણ બને છે. આથી, વડીલો ફોન વાપરે તે ખોટું નથી, પરંતુ તેની સાથે તેઓ વ્યાયામ કરે અને સામાજિક જીવન જીવે તે પણ એટલું જ જરૂરી છે.