નવી દિલ્હી, 8 નવેમ્બર 2026: પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા ભૂરાજકીય તણાવ અને હોમ હોर्मुજ જલડમરૂમધ્યની આસપાસ દરિયાઈ પરિવહનમાં આવી રહેલી અડચણોને ધ્યાનમાં રાખીને, દેશની જાહેર ક્ષેત્રની અગ્રણી તેલ કંપની ‘ઈન્ડિયન ઓઈલ કોર્પોરેશન’ (IOC) હવે પોતાના કાચા તેલ (ક્રૂડ ઓઈલ) અને એલપીજીની હેરફેર માટે ખુદના જહાજો ખરીદવાની યોજના બનાવી રહી છે. માલ ढुલાઈના ખર્ચમાં થયેલા ભારે વધારા વચ્ચે દેશની આ સૌથી મોટી રિફાઇનરી કંપની પોતાની ઊર્જા પૂરવઠા શૃંખલા પર નિયંત્રણ મજબૂત કરવા માંગે છે. કંપનીના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, કંપનીના બોર્ડે અગાઉથી જ કેટલાક જહાજો ખરીદવાની મંજૂરી આપી દીધી છે અને આ માટે મહિનાઓ અગાઉ નિવિદાઓ (ટેન્ડર્સ) પણ જારી કરી દેવામાં આવી છે. IOC ના નાણા નિર્દેશક અનુજ જૈને બીજા ક્વાર્ટરના પરિણામો પર યોજાયેલી કોન્ફરન્સમાં આ માહિતી આપી હતી.
અનુજ જૈને જણાવ્યું હતું કે, હવે દેશની તેલ ક્ષેત્રની કંપનીઓએ શિપિંગ પર વધુ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. કંપની સરકારની ‘મેક ઈન ઈન્ડિયા’ પહેલ હેઠળ દેશમાં જ જહાજ બનાવવાની સંભાવનાઓ પણ તલાશી રહી છે. આ પગલાંથી કંપનીની શિપિંગ રણનીતિમાં મોટો બદલાવ આવશે. અત્યાર સુધી IOC મુખ્યત્વે સમય-આધારિત (ટાઈમ-ચાર્ટર) અને યાત્રા-આધારિત વ્યવસ્થા હેઠળ જહાજોનો ઉપયોગ કરતી રહી છે. હવે કંપની ત્રણ મુખ્ય વિકલ્પો પર વિચાર કરી રહી છે, જેમ કે, હાલની ચાર્ટર વ્યવસ્થાને વધુ સક્ષમ બનાવવી, કંપનીના પોતાના જહાજો ખરીદવા તથા ઘરેલુ જહાજ નિર્માણને પ્રોત્સાહન આપવું.
-
પશ્ચિમ એશિયાનું સંકટ અને શિપિંગ ખર્ચમાં ભારે ઉછાળો
પશ્ચિમ એશિયાના તણાવને કારણે વ્યાપારી જહાજોની અવરજવર પ્રભાવિત થઈ છે, જેનાથી ફ્રેઈટ રેટ (ભાડા) અને યુદ્ધ જોખમ વીમાની રકમ વધી ગઈ છે. હાલમાં IOC સમય-આધારિત ચાર્ટર પર કાચા તેલના ૩ અને એલપીજીના ૯ જહાજોનો ઉપયોગ કરી રહી છે.
કાચા તેલની હેરફેર: સમય-આધારિત ચાર્ટર પર આ ખર્ચ આશરે $2 થી $2.50 પ્રતિ બેરલ આવે છે, જ્યારે ખુલ્લા બજારમાં આ દર વધીને $8 થી $10 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગયો છે.
એલપીજીની હેરફેર: સામાન્ય રીતે આ ખર્ચ આશરે $40 પ્રતિ ટન રહે છે, પરંતુ ખુલ્લા બજારમાં તે વધીને $160 થી $180 પ્રતિ ટન થઈ ગયો છે.
-
આયાતના સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા અને તેલનો સંગ્રહ
ચાલુ નાણાકીય વર્ષની પ્રથમ છમાસીમાં IOC એ પોતાની કુલ જરૂરિયાતના ૫૫ ટકા કાચું તેલ રશિયા પાસેથી ખરીદ્યું છે. આ સિવાય પશ્ચિમ એશિયામાંથી ૨૪ ટકા, આફ્રિકામાંથી ૧૦ ટકા, બ્રાઝિલમાંથી ૭ ટકા, અમેરિકાથી ૨ થી ૫ ટકા અને વેનેઝુએલાથી ૩ થી ૪ ટકા કાચું તેલ આયાત કરવામાં આવ્યું છે.
ફેબ્રુઆરીના અંતમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ વધવાથી તેલની કિંમતોમાં ભારે ઉછાળો આવ્યો છે. ફેબ્રુઆરીમાં ભારતીય ક્રૂડ ઓઈલની સરેરાશ કિંમત આશરે $65 થી $70 પ્રતિ બેરલ હતી, જે પ્રથમ ક્વાર્ટરમાં મોટાભાગના સમય માટે $100 પ્રતિ બેરલથી ઉપર રહી અને ઓક્ટોબરમાં તેનો સરેરાશ ભાવ આશરે $120 પ્રતિ બેરલ નોંધાયો હતો.
આવા પડકારો છતાં IOC એ પોતાની રિફાઇનરીઓનું સંચાલન ઉત્તમ સ્તરે જાળવી રાખ્યું છે અને કાચા તેલનો જથ્થો સામાન્ય ૩૩-૩૫ દિવસથી વધારીને આશરે ૩૯ દિવસનો કરી લીધો છે. આ ઉપરાંત કંપની પાસે એલપીજીનો ૨૦ દિવસનો અને પેટ્રોલ-ડિઝલનો 23 થી 25 દિવસનો પૂરતો જથ્થો ઉપલબ્ધ છે.
