ભારત આગામી થોડા વર્ષમાં ડ્રોન ઉત્પાદનનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર બનવું જોઈએ: રક્ષા મંત્રી

નવી દિલ્હી, 19 માર્ચ, 2026 –  “આગામી થોડા વર્ષોમાં ભારતે સ્વદેશી ડ્રોન ઉત્પાદનના વૈશ્વિક કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવવા માટે મિશન મોડમાં કામ કરવું જોઈએ,” એમ રક્ષા મંત્રી રાજનાથ સિંહે જણાવ્યું હતું. તેમણે વર્તમાન ભૂ-રાજકીય અનિશ્ચિતતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા સુનિશ્ચિત કરવા, સંરક્ષણ તૈયારીઓ વધારવા અને દેશને આત્મનિર્ભર બનાવવા માટે ડ્રોન ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

નવી દિલ્હીના માણેકશા સેન્ટર ખાતે ‘એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ ટેક્નોલોજીસ’ થીમ પર સંરક્ષણ ઉત્પાદન વિભાગ દ્વારા આયોજિત બે દિવસીય રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ ઉદ્યોગ સંમેલનના ઉદ્ઘાટન સત્ર દરમિયાન MSME, સ્ટાર્ટ-અપ્સ, ઇનોવેશન્સ ફોર ડિફેન્સ એક્સેલન્સ (iDEX), ડિફેન્સ પબ્લિક સેક્ટર અંડરટેકિંગ્સ (DPSUs), ખાનગી સંરક્ષણ કંપનીઓ, ઇનોવેટર્સ, નીતિ નિર્માતાઓ અને શિક્ષણવિદોને સંરક્ષણ મંત્રી સંબોધિત કરી રહ્યા હતા.

ડ્રોન અને કાઉન્ટર-ડ્રોન ટેકનોલોજી

રક્ષા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધથી લઈને ઈરાન અને ઇઝરાયલ વચ્ચેના તણાવ સુધીના ચાલી રહેલા સંઘર્ષો એ વાતનો પુરાવો છે કે ડ્રોન અને કાઉન્ટર-ડ્રોન ટેકનોલોજી ભવિષ્યના યુદ્ધમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે, અને ડ્રોન ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભરતા ફક્ત ઉત્પાદન સ્તરે જ નહીં, પરંતુ ઘટકોના સ્તરે પણ જરૂરી છે. “ડ્રોનના મોલ્ડથી લઈને તેના સોફ્ટવેર, એન્જિન અને બેટરી સુધી, બધું જ ભારતમાં બનાવવું જોઈએ. આ સરળ કાર્ય નથી. મોટાભાગના દેશોમાં જ્યાં ડ્રોનનું ઉત્પાદન થાય છે, ત્યાં હાલમાં નોંધપાત્ર સંખ્યામાં મહત્વપૂર્ણ ઘટકો ચીનથી આયાત કરવામાં આવે છે,” તેમણે કહ્યું.

As of February 2026, approx. 676 start-ups, MSMEs, and individual innovators have joined the defence innovation ecosystem. 548 contracts have been signed & 566 challenges have been launched. Of these, 58 prototypes have received clearance for procurement, worth nearly Rs 3,853… pic.twitter.com/rueCF7Spur

— Ministry of Defence, Government of India (@SpokespersonMoD) March 19, 2026

રાજનાથ સિંહે ઉમેર્યું હતું કે કોઈપણ રાષ્ટ્રના સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ મોટા ઉદ્યોગો, MSME, સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને ઇનોવેટર્સના યોગદાન પર આધાર રાખે છે, તે જ રીતે તે સરકાર દ્વારા સ્પષ્ટ નીતિગત દબાણ દ્વારા પ્રેરિત થાય છે, જે દેશની ચોક્કસ સંરક્ષણ જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. તેમણે ખાનગી ક્ષેત્રના સક્રિય યોગદાન માટે હાકલ કરી, પરંતુ તેમણે ભારતને સ્વદેશી ડ્રોન ઉત્પાદન માટે વૈશ્વિક કેન્દ્રમાં પરિવર્તિત કરવા માટે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળની સરકારના સંપૂર્ણ સમર્થનનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.

ઉદ્ઘાટન સત્રના ભાગ રૂપે, રક્ષા મંત્રીએ iDEX ફ્રેમવર્ક હેઠળ ડિફેન્સ ઇન્ડિયા સ્ટાર્ટ-અપ ચેલેન્જ (DISC-14) ની 14 મી આવૃત્તિ અને ADITI ચેલેન્જની 4 થી આવૃત્તિ લોન્ચ કરી. વિવિધ ક્ષેત્રોમાં પ્રગતિશીલ નવીનતાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સંરક્ષણ દળો, ભારતીય કોસ્ટ ગાર્ડ અને સંરક્ષણ અવકાશ એજન્સી તરફથી કુલ 107 સમસ્યા નિવેદનો લોન્ચ કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં DISC-14 હેઠળ 82 અને ADITI ચેલેન્જીસ 4.0 હેઠળ 25નો સમાવેશ થાય છે.

આ પણ વાંચોઃ મણિપુર હુમલા કેસમાં NIAએ પ્રતિબંધિત PLAના ત્રણ સભ્યો સામે ચાર્જશીટ દાખલ કરી

MSME અને સ્ટાર્ટ-અપ્સ દ્વારા ડિઝાઇન-આધારિત નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, DPSUs તરફથી 101 નવીનતા પડકારો દર્શાવતી એક નવી પહેલ પણ રક્ષા મંત્રી દ્વારા શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ પડકારોને DPSUs દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે, જે વિજેતા સ્ટાર્ટ-અપ્સને તેમની સપ્લાય ચેઇનમાં સંભવિત એકીકરણ માટે માર્ગદર્શન, પરીક્ષણ સુવિધાઓ અને તકો પણ પ્રદાન કરશે.

રાજનાથ સિંહે iDEX અને ADITI (iDEX સાથે નવીન ટેકનોલોજીનો વિકાસ) ને ગેમ-ચેન્જર પહેલ તરીકે વર્ણવી, જેના દ્વારા સ્ટાર્ટ-અપ્સ, ઇનોવેટર્સ અને MSMEs ને સંરક્ષણ દળોની ચોક્કસ જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે નવા ઉકેલો વિકસાવવાની તક પૂરી પાડવામાં આવે છે. “ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, 2018માં iDEX ની શરૂઆતથી આશરે 676 સ્ટાર્ટ-અપ્સ, MSMEs અને વ્યક્તિગત ઇનોવેટર્સ સંરક્ષણ ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમમાં જોડાયા છે. 548 કરારો પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે; અને 566 પડકારો શરૂ કરવામાં આવ્યા છે.

આ પણ વાંચોઃ સૌથી શિક્ષિત “ગણાતા” રાજ્ય કેરળના 70 ટકા ધારાસભ્યો ફોજદારી કેસોમાં સપડાયેલા છે

આમાંથી, 58 પ્રોટોટાઇપને ખરીદી માટે મંજૂરી મળી છે, જેની કિંમત લગભગ રૂ. 3,853 કરોડ છે. વધુમાં, 45 પ્રાપ્તિ કરારો પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે, જેની કિંમત લગભગ રૂ. 2,326 કરોડ છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે નવીનતા ધીમે ધીમે મૂર્ત ઉત્પાદનો અને તકનીકોમાં પરિવર્તિત થઈ રહી છે, અને આ પરિવર્તનમાં આપણા સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને MSMEs દ્વારા ભજવવામાં આવતી ભૂમિકા સતત મજબૂત થઈ રહી છે,” તેમણે કહ્યું.

રક્ષા મંત્રીએ ભાર મૂક્યો કે MSMEs આજે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, રોબોટિક્સ, ઓટોમેશન અને એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં સક્રિય રીતે સંકળાયેલા છે, જે એક સ્મારક અને સકારાત્મક પરિવર્તનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમણે MSMEs અને સ્ટાર્ટ-અપ્સ માટે તેમના સંસાધનો અને ક્ષમતાઓનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ તકનીકોને સ્વીકારવા અને એકીકૃત કરવા માટે અનિવાર્ય ગણાવ્યું. “સમકાલીન લેન્ડસ્કેપમાં, ઓટોમેશન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, રોબોટિક્સ અને એડિટિવ મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવી નવીનતાઓ વૈશ્વિક ઉત્પાદન ક્ષેત્રને ફરીથી આકાર આપી રહી છે.

વધુમાં, ‘ડિજિટલ ટ્વિન્સ’ અને એડવાન્સ્ડ સિમ્યુલેશન ટૂલ્સ જેવી તકનીકો ઘણી બધી નવી શક્યતાઓ ખોલી રહી છે. ‘ડિજિટલ ટ્વિન્સ’ માં મૂળભૂત રીતે વાસ્તવિક દુનિયાની સિસ્ટમનું વર્ચ્યુઅલ મોડેલ બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. આવી તકનીકો આપણને જટિલ સિસ્ટમોને વધુ સારી રીતે સમજવા અને વધુ જાણકાર નિર્ણય લેવાની સુવિધા આપવા માટે સશક્ત બનાવે છે,” તેમણે કહ્યું.

રાજનાથ સિંહે ઉમેર્યું હતું કે MSME ક્ષમતાઓને વધારવા માટે ‘એકીકરણ’ એ બીજો મહત્વપૂર્ણ ખ્યાલ છે. “આ એકીકરણ બે અલગ અલગ રીતે પ્રાપ્ત કરી શકાય છે: હોરિઝોન્ટલી અને વર્ટિકલી. હોરિઝોન્ટલ ઇન્ટિગ્રેશનનો અર્થ એ છે કે વિવિધ ક્ષેત્રોના MSME એકબીજા સાથે જોડાય છે, એકબીજાના અનુભવોમાંથી શીખે છે અને સહયોગ કરે છે. વર્ટિકલ ઇન્ટિગ્રેશનનો અર્થ એ છે કે MSME મોટા પાયે ઉદ્યોગો સાથે ભાગીદારી કરે છે, ઉભરતા ટેકનોલોજીકલ ડોમેન્સ સાથે જોડાય છે અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ઓટોમેશન, રોબોટિક્સ અને એડિટિવ મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં કુશળતા કેળવે છે. આપણા MSME એ ઇન્ડસ્ટ્રી 4.0 અપનાવવા તરફ આગળ વધવું જોઈએ. જ્યારે હોરિઝોન્ટલ અને વર્ટિકલ ઇન્ટિગ્રેશન બંને એકસાથે થાય છે ત્યારે એક મજબૂત નવીનતા ઇકોસિસ્ટમ સ્થાપિત થાય છે,” તેમણે કહ્યું.

પ્રદર્શનનું ઉદ્ઘાટન

રાજનાથ સિંહે એક પ્રદર્શનનું પણ ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું, જેમાં 20 મોટી સંરક્ષણ કંપનીઓએ MSME ને ભાગીદારો, સપ્લાયર્સ અને ઇનોવેટર્સ તરીકે સહકાર આપવા માટે તેમની પહેલ અને કાર્યક્રમો પ્રદર્શિત કરવા માટે તેમના સ્ટોલ ઉભા કર્યા છે. વધુમાં, 24 ભારતીય અને વિદેશી કંપનીઓ ઓટોમેશન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, રોબોટિક્સ, એડિટિવ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને સ્માર્ટ મટિરિયલ્સ જેવી અદ્યતન ઉત્પાદન તકનીકો પ્રદર્શિત કરવા માટે પ્રદર્શનમાં ભાગ લઈ રહી છે.

આ પ્રસંગે ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ જનરલ અનિલ ચૌહાણ, ચીફ ઓફ ધ નેવલ સ્ટાફ એડમિરલ દિનેશ કે ત્રિપાઠી, ચીફ ઓફ ધ આર્મી સ્ટાફ જનરલ ઉપેન્દ્ર દ્વિવેદી, સંરક્ષણ સચિવ રાજેશ કુમાર સિંહ, સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ વિભાગના સચિવ અને ડીઆરડીઓના અધ્યક્ષ ડૉ. સમીર વી કામત અને અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓ હાજર રહ્યા હતા.