ક્ષય માસ : હજારો વર્ષ જૂની ભારતીય ખગોળવિદ્યાની અદભૂત શોધ

ક્ષય માસ  ભારતીય પંચાંગની સૌથી દુર્લભ અને વૈજ્ઞાનિક ખગોળીય ઘટનાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે આપણે “અધિક માસ” વિશે વધુ સાંભળીએ છીએ, કારણ કે ચંદ્રવર્ષ અને સૂર્યવર્ષ વચ્ચેના તફાવતને સંતુલિત કરવા માટે વધારાનો મહિનો ઉમેરવામાં આવે છે. પરંતુ બ્રહ્માંડની ગતિ હંમેશા સંપૂર્ણ સમાન નથી રહેતી. પૃથ્વી, ચંદ્ર અને સૂર્યની ગતિમાં થતાં સૂક્ષ્મ ફેરફારોને કારણે કેટલીક અત્યંત દુર્લભ પરિસ્થિતિઓ સર્જાય છે, જેમાં કોઈ એક ચંદ્રમાસ “ગાયબ” થઈ જાય છે. આ ઘટનાને “ક્ષય માસ” કહેવામાં આવે છે.

ભારતીય પંચાંગમાં ચંદ્રમાસની વ્યાખ્યા અમાસથી અમાસ અથવા પૂર્ણિમાથી પૂર્ણિમા સુધીના સમય પ્રમાણે થાય છે. બીજી તરફ સૂર્યમાનમાં મહિનો સૂર્યના એક રાશિમાંથી બીજી રાશિમાં પ્રવેશ “સંક્રાંતિ”  પરથી નક્કી થાય છે. સામાન્ય રીતે એક ચંદ્રમાસ દરમિયાન સૂર્ય માત્ર એક જ રાશિ પરિવર્તન કરે છે. જ્યારે કોઈ ચંદ્રમાસ દરમિયાન એક પણ સંક્રાંતિ ન થાય ત્યારે “અધિક માસ” બને છે. પરંતુ ક્ષય માસમાં વિપરીત પરિસ્થિતિ સર્જાય છે. એક જ ચંદ્રમાસ દરમિયાન સૂર્ય બે સંક્રાંતિ કરી નાખે છે. પરિણામે એક ચંદ્રમાસનું નામ “લુપ્ત” થઈ જાય છે અથવા “ક્ષય” પામે છે.

આ પણ વાંચોઃ અધિક માસ : ભારતીય સમયગણના, ખગોળવિજ્ઞાન અને આધ્યાત્મિક ચિંતનની અદભૂત પરંપરા

આને વધુ વૈજ્ઞાનિક રીતે સમજીએ તો પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ સંપૂર્ણ ગોળાકાર કક્ષામાં પરિભ્રમણ કરતી નથી, પરંતુ અંડાકાર (Elliptical Orbit) કક્ષામાં ગતિ કરે છે. આ વિચાર પ્રથમ વખત વૈજ્ઞાનિક રીતે જહોનસ કેપ્લર ના “કેપ્લર ના નિયમ” દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યો હતો. પૃથ્વી જ્યારે સૂર્યની નજીક હોય છે ત્યારે તેની ગતિ વધી જાય છે અને જ્યારે દૂર હોય છે ત્યારે ગતિ ધીમી થાય છે. સૂર્યની સૌથી નજીકની સ્થિતિને “Perihelion” કહેવામાં આવે છે, જે સામાન્ય રીતે જાન્યુઆરીના પ્રથમ અઠવાડિયામાં આવે છે.

F = \frac{GMm}{r^2}

ઉપરોક્ત ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમ મુજબ જ્યારે અંતર (r) ઓછું થાય છે ત્યારે ગુરુત્વાકર્ષણનો પ્રભાવ વધે છે અને પૃથ્વીની પરિભ્રમણ ગતિ વધી જાય છે. Keplerના બીજા નિયમ અનુસાર ગ્રહ સૂર્યની નજીક વધુ ઝડપથી ગતિ કરે છે. પરિણામે કેટલાક સમયગાળામાં સૂર્ય આકાશમાં દેખીતી રીતે સામાન્ય કરતાં વધુ ઝડપથી રાશિ પરિવર્તન કરતો જણાય છે.

ચંદ્રમાસની સરેરાશ અવધિ લગભગ 29.53 દિવસ હોય છે, જ્યારે સૂર્યને એક રાશિમાંથી બીજી રાશિમાં જવા માટેનો સરેરાશ સમય લગભગ 30.44 દિવસનો હોય છે. સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં આ ગતિઓ એક સંતુલન જાળવે છે. પરંતુ જ્યારે પૃથ્વીની ગતિ Perihelion નજીક વધી જાય છે ત્યારે સૂર્યનું દેખીતું રાશિગમન થોડું ઝડપી બની શકે છે. તે સ્થિતિમાં કોઈ એક ચંદ્રમાસની અંદર સૂર્ય બે વખત રાશિ બદલી શકે છે. આ દુર્લભ સંયોગ “ક્ષય માસ” સર્જે છે.

29.53 < \frac{365.24}{12}

ક્ષય માસ સામાન્ય રીતે કાર્તિક, માર્ગશીર્ષ અથવા પોષ મહિનાઓમાં જ બને છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે આ સમયગાળા દરમિયાન પૃથ્વી સૂર્યની નજીકના “Perihelion” વિસ્તારમાં હોય છે, જ્યાં તેની પરિભ્રમણ ગતિ સૌથી વધુ હોય છે. પરિણામે સૂર્યનું દેખીતું રાશિગમન ઝડપી બને છે અને ક્યારેક એક જ ચંદ્રમાસ દરમિયાન બે સંક્રાંતિ બની શકે છે. આ જ ક્ષય માસનું મૂળ વૈજ્ઞાનિક કારણ છે. અર્થાત્ પૃથ્વી સૂર્યની નજીક આવે ત્યારે તેની ગતિ વધે છે. કેપ્લરના નિયમો અને ભારતીય પંચાંગની પ્રાચીન ગણિતીય પદ્ધતિઓ વચ્ચેનો આ સંબંધ આશ્ચર્યજનક રીતે સુસંગત છે.

આ પણ વાંચોઃ ફિલિપાઇન્સમાં દેખાયેલી લીલી ઉલ્કાનું રહસ્ય

રસપ્રદ વાત એ છે કે જ્યારે ક્ષય માસ બને છે ત્યારે સામાન્ય રીતે તેની આસપાસ બે અધિક માસ પણ આવે છે. કારણ કે પંચાંગ પ્રણાલી પોતે જ એક “Self-Correcting Astronomical System” છે. બ્રહ્માંડની ગતિમાં થયેલા અસંતુલનને સંતુલિત કરવા માટે પંચાંગ આપમેળે સુધારાત્મક ગોઠવણ કરે છે. આ વિચાર આધુનિક કંટ્રોલ સિસ્ટમ અથવા ફીડબેક મિકેનિઝમ  જેવી વૈજ્ઞાનિક સંકલ્પનાઓ સાથે સરખાવી શકાય.

ભારતીય ઋષિઓ પાસે આજના ટેલિસ્કોપ, કમ્પ્યૂટર અથવા સેટેલાઇટ્સ નહોતા, છતાં તેઓએ સૂર્ય, ચંદ્ર અને પૃથ્વીની ગતિમાં થતા આવા સૂક્ષ્મ ફેરફારોને હજારો વર્ષ પહેલાં નોંધ્યા હતા. સૂર્ય સિદ્ધાંત, આર્યભટ્ટ, વરાહ મિહિર અને અન્ય પ્રાચીન ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રીઓએ સમયગણનાની એવી પદ્ધતિ વિકસાવી હતી જે આજે પણ આશ્ચર્યજનક રીતે ચોક્કસ માનવામાં આવે છે. આથી ક્ષય માસ માત્ર ધાર્મિક અથવા પંચાંગ સંબંધિત કલ્પના નથી, પરંતુ તે પૃથ્વીની અંડાકાર કક્ષા, ગતિના પરિવર્તન, સૂર્યના દેખીતાં ગમન અને ચંદ્રચક્ર વચ્ચેના જટિલ ખગોળીય સંબંધોને સમજાવતી એક અત્યંત ઊંડાણપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક ઘટના છે.

આધુનિક પંચાંગ અને ખગોળીય ગણતરીઓ અનુસાર આગામી ક્ષય માસ લગભગ ઈ.સ. 2124 માં આવવાનો માનવામાં આવે છે. છેલ્લા ક્ષય માસનો ઉલ્લેખ ઈ.સ. 1983 માં જોવા મળે છે. પરંપરાગત જ્યોતિષ અને પંચાંગ ગ્રંથોમાં ક્ષય માસનો ક્રમ આ રીતે દર્શાવવામાં આવે છે. 1823, 1963, 1983, 2124, 2284.

ક્ષય માસ અત્યંત દુર્લભ હોવાથી તેની ચોક્કસ ગણતરી માટે અત્યંત સૂક્ષ્મ ખગોળીય પરિમાણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કારણ કે આ ઘટના પૃથ્વીની અંડાકાર કક્ષા, સૂર્યના દેખીતાં ગમન અને ચંદ્રચક્ર વચ્ચેના જટિલ સંબંધ પર આધારિત છે, અલગ અલગ પંચાંગ પરંપરાઓમાં થોડો મતભેદ જોવા મળી શકે છે. કેટલીક પરંપરાગત ગણતરીઓમાં શક સંવત અને સૂર્યસિદ્ધાંત આધારિત ગણતરીઓ અનુસાર આગામી ક્ષય માસ શક 2045–2046 આસપાસ દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જે Gregorian Calendar મુજબ આશરે 2123–2124 CE થાય છે.

ભારતીય પંચાંગની આ વિશેષતા એ દર્શાવે છે કે હજારો વર્ષ પહેલાં ભારતીય ઋષિઓ માત્ર તહેવારોની તારીખો નક્કી કરતા નહોતા, પરંતુ તેઓ પૃથ્વી, ચંદ્ર અને સૂર્યની ગતિના અત્યંત સૂક્ષ્મ ખગોળીય અસંતુલનોને પણ સમજતા હતા.