નવી દિલ્હી, 2 નવેમ્બર 2026: પ્રશાંત મહાસાગરમાં ઝડપથી મજબૂત થઈ રહેલો અલ નીનો હવે ભારતના ખેડૂતો અને ગ્રામીણ અર્થવ્યવસ્થા માટે નવી મુશ્કેલીઓ સર્જી શકે છે. વિશ્વ મોસમ સંગઠનના તાજેતરના આંકડાઓ અનુસાર, આગામી ફેબ્રુઆરી 2027 સુધી અલ નીનો યથાવત રહેવાની આશંકા લગભગ 100 ટકા જેટલી છે. જેના કારણે ભીષણ તાપમાન, વરસાદની અનિયમિત પેટર્ન અને પાણીની તીવ્ર તંગીનું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. ભારતમાં આ બાબતની ચિંતા એટલા માટે વધુ છે કારણ કે અહીં દુષ્કાળ અને કાળઝાળ ગરમીની સંયુક્ત ઘટનાઓનો વિસ્તાર સતત વધી રહ્યો છે.
એક અહેવાલ મુજબ, વર્ષ 1951 થી 2016 દરમિયાન ભારતમાં દુષ્કાળ અને હીટવેવ એકસાથે ટકરાવાની ઘટનાઓથી પ્રભાવિત ભૌગોલિક વિસ્તાર 10 ટકાથી વધીને સીધો 35 ટકા પર પહોંચી ગયો છે. એટલે કે અંદાજે 65 વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં આવી કુદરતી આફતોની ચપેટમાં આવતો વિસ્તાર સાડા ત્રણ ગણો વધી ગયો છે. આ સંકટ હવે માત્ર પરંપરાગત રીતે સૂકા રહેલા ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારત પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું, પરંતુ ઓરિસ્સા, પશ્ચિમ બંગાળ અને અસમ જેવા વધુ ભેજવાળા રાજ્યો સુધી પણ ફેલાઈ ચૂક્યું છે.
ખેતી અને ગ્રામીણ આજીવિકા પર તેની સીધી માઠી અસરો જોવા મળી શકે છે. આ પ્રકારની ગંભીર સ્થિતિવાળા વર્ષોમાં દેશમાં ચોખાના ઉત્પાદનમાં 12.1 ટકા સુધીનો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ ઉપરાંત, ઘઉંના પાકમાં દાણા બેસતી વેળાએ તાપમાન 1 ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધવાથી પણ પાક ઉત્પાદનમાં 3 થી 4 ટકાનો ઘટાડો થઈ શકે છે.
અલ નીનો શા માટે વધારે છે મુશ્કેલી?
અલ નીનો એ પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વ ભાગમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતા વધુ થવાની એક મોસમી પ્રક્રિયા છે. જેના કારણે વૈશ્વિક હવામાન અને વરસાદનું ચક્ર બદલાય છે. ભારતમાં અલ નીનો દરમિયાન ચોમાસાનો વરસાદ નબળો પડવાની આશંકા રહે છે. જો કે, દરેક અલ નીનો વખતે ભારતમાં દુષ્કાળ જ પડે તેવું જરૂરી નથી, પરંતુ આ વખતે જોખમ એટલા માટે મોટું છે કારણ કે તાપમાનમાં ભારે વધારો થવાની સંભાવના છે. જ્યારે જમીનમાં ભેજ ઓછો હોય ત્યારે પાણીનું વાષ્પીભવન ઘટે છે અને જમીન તથા આસપાસની હવા વધુ ગરમ બને છે, જે દુષ્કાળ અને ગરમીના પ્રભાવને બેવડો કરે છે.
ગ્રામીણ ભારતમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા હંમેશા એક મોટો પડકાર રહી છે. કેન્દ્ર સરકારના ‘જલ જીવન મિશન’ અંતર્ગત ગ્રામીણ ઘરો સુધી નલ દ્વારા પાણી પહોંચાડવાનું કામ મોટા પાયે થયું છે. ઓગસ્ટ 2019માં આ મિશન શરૂ થયું ત્યારે માત્ર 17 ટકા ગ્રામીણ પરિવાર પાસે જ નલ કનેક્શન હતું, જે જલ શક્તિ મંત્રાલયના અહેવાલ મુજબ ડિસેમ્બર 2025 સુધી વધીને 81 ટકાથી વધુ થઈ ગયું છે. જો કે, ઘરો સુધી પાઈપલાઈન પહોંચવી અને નિયમિતપણે પૂરતું તેમજ શુદ્ધ પાણી મળવું એ બે અલગ બાબતો છે. સરકારી મૂલ્યાંકન મુજબ 86.5 ટકા ઘરોમાં નલ કનેક્શન કાર્યરત હતા, જ્યારે 80.2 ટકા પરિવારોને પર્યાપ્ત પાણી મળતું હતું. આમ છતાં, અલ નીનોના સંભવિત ખતરાને ધ્યાનમાં રાખીને ગ્રામીણ સ્તરે અગાઉથી જ જળ સુરક્ષાના આયોજનો કરવા પડશે.
આગોતરા પગલાં કેમ જરૂરી છે?
આગામી સમયના સંકટને પહોંચી વળવા માટે ગામડાઓમાં પાણીના જળસ્રોતોની વર્તમાન સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવું અનિવાર્ય છે. જે પંચાયતોમાં પાણીની તંગી રહે છે ત્યાં ભૂગર્ભ જળ સ્તર અને વાર્ષિક જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને વિશેષ ‘વોટર સિક્યોરિટી પ્લાન’ બનાવવો પડશે. જૂના તળાવો, જોહડો અને પરંપરાગત જળસ્રોતોને પુનઃજીવિત કરવા જરૂરી છે. ટૂંકમાં, મજબૂત બનતો અલ નીનો માત્ર નબળા ચોમાસાનો સંકેત નથી, પરંતુ તે ખેતી, ભૂગર્ભ જળ, પશુપાલન અને ગ્રામીણ રોજગારી સામે મોટું જોખમ ઉભું કરી શકે છે, જેની સામે દેશભરે સમયસર સજ્જ થવું પડશે.
