નવી દિલ્હી, 24 સપ્ટેમ્બર 2026: જનરેટિવ એઆઈએ અભ્યાસ, સંશોધન અને દૈનિક કાર્યોને ઝડપી અને સરળ બનાવ્યા છે. પરંતુ હવે વિજ્ઞાનીઓ અને શિક્ષણ નિષ્ણાતો એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉઠાવી રહ્યા છે: શું દરેક કામ માટે એઆઈ પર નિર્ભર રહેવાની આદત માણસની વિચારવાની, તર્ક કરવાની અને સમસ્યાઓ ઉકેલવાની ક્ષમતાને નબળી પાડી રહી છે? પ્રસિદ્ધ સાયન્સ જર્નલ ‘નેચર’માં પ્રકાશિત અહેવાલ મુજબ, શરૂઆતી સંશોધનો સંકેત આપે છે કે એઆઈનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે, તેની અસર શીખવાની પ્રક્રિયા અને ક્રિટિકલ થિન્કિંગ (આલોચનાત્મક સોચ) પર પડી શકે છે. જોકે, નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે એઆઈ પોતે જ શીખવાની ક્ષમતાને નુકસાન પહોંચાડે છે તેવું હજુ સુધી સંપૂર્ણ રીતે સાબિત થયું નથી.
‘અમેરિકન એસોસિએશન ઓફ કોલેજિસ એન્ડ યુનિવર્સિટીઝ’ના એક સર્વેમાં 1,000 થી વધુ અમેરિકન શિક્ષકોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. જેમાં 90 ટકા શિક્ષકોએ માન્યું હતું કે જનરેટિવ એઆઈ વિદ્યાર્થીઓની વિચારવાની અને તર્ક કરવાની ક્ષમતા ઘટાડી શકે છે. આ ઉપરાંત, 8,000 થી વધુ લોકોને આવરી લેતા એક વૈશ્વિક સર્વેમાં એઆઈનો ઉપયોગ કરતા 20 ટકા ઉચ્ચ શિક્ષણના વિદ્યાર્થીઓએ સ્વીકાર્યું કે હવે એઆઈ વગર સમસ્યાઓ ઉકેલવી તેમના માટે વધુ મુશ્કેલ બની ગઈ છે.
ચીનની સિંગહૂઆ યુનિવર્સિટીના શિક્ષણ સંશોધક લિશિયાંગ યાને ઓનલાઈન કોર્સ તૈયાર કરતી વખતે એજન્ટિક એઆઈનો ઉપયોગ કર્યો ત્યારે જાણવા મળ્યું કે એઆઈ એસાઇનમેન્ટ પૂર્ણ કરવા, પ્રશ્નોના જવાબ આપવા અને ઓનલાઈન ચર્ચામાં ભાગ લેવા જેવા કામો જાતે કરી શકે છે. ચિંતા એ છે કે વિદ્યાર્થીઓ સક્રિય રીતે વિચારવાને બદલે પોતાનું કામ એઆઈને સોંપી રહ્યા છે.
-
એઆઈ હટાવતા જ ગણિતના પ્રદર્શનમાં ભારે ઘટાડો
2024 માં સામે આવેલા એક મહત્વપૂર્ણ અભ્યાસ મુજબ, જનરેટિવ એઆઈની મદદ મળવાથી માધ્યમિક શાળાના વિદ્યાર્થીઓએ ગણિતના પ્રશ્નો ખૂબ સારી રીતે ઉકેલ્યા. પરંતુ જ્યારે એઆઈની સુવિધા પાછી ખેંચી લેવામાં આવી, ત્યારે તેમનું પ્રદર્શન એવા વિદ્યાર્થીઓ કરતાં પણ ખરાબ રહ્યું જેમણે ક્યારેય એઆઈનો ઉપયોગ જ નહોતો કર્યો. આ દર્શાવે છે કે એઆઈથી તાત્કાલિક મળતું સારું પરિણામ એ વાસ્તવિક શીખવાની ગેરંટી નથી.
સંશોધકો આ મુદ્દે સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપે છે. એઆઈ હજુ નવી ટેકનોલોજી છે અને તેના લાંબા ગાળાના પ્રભાવો પર અભ્યાસ મર્યાદિત છે. જો એઆઈ સીધા જવાબો આપવાને બદલે વિદ્યાર્થીઓને પ્રશ્નો દ્વારા વિચારવા અને તર્ક કરવા પ્રેરિત કરે, તો તે શીખવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. એટલે કે, મહત્વનું એ છે કે એઆઈનો ઉપયોગ વિચારવામાં મદદ લેવા માટે થાય છે કે વિચારવાનું કામ જ એઆઈને સોંપી દેવાય છે.
વર્જિનિયા યુનિવર્સિટીના કોગ્નિટિવ સાયકોલોજિસ્ટ ડેનિયલ વિલિંગહામના મતે, શીખવું એ માનસિક પ્રક્રિયાનું પરિણામ છે જેમાં મહેનત જરૂરી છે. એઆઈ જે ઝડપે જવાબો આપે છે તે આ માનસિક મહેનતને ઓછી કરી દે છે. પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના મનોવૈજ્ઞાનિક તાનિયા લોમ્બ્રોઝો જણાવે છે કે, શીખવામાં થોડી મુશ્કેલી ઉપયોગી છે. પોતે જવાબ શોધવો અને પોતાની ભાષામાં સમજાવવું એ સમજણને મજબૂત કરે છે.
-
માહિતી મળવી અને તેને સમજવી – બંને અલગ બાબતો છે
ઇન્ટરનેટ કે એઆઈ પરથી માહિતી મેળવવી અને તેને ખરેખર સમજી લેવી એ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે. રિસર્ચ દર્શાવે છે કે જે લોકો ઇન્ટરનેટ પરથી સર્ચ કરીને માહિતી મેળવે છે, તેઓ પોતાની સમજ વિશે વધુ આત્મવિશ્વાસ ધરાવે છે, પરંતુ જ્યારે તેમને વાસ્તવિકતામાં તે વિષય સમજાવવા કહેવામાં આવે છે ત્યારે તેમના જવાબો ઓછા સચોટ હોય છે. આ સ્થિતિને નિષ્ણાતો ‘સમજણનો ભ્રમ’કહે છે.
ફિલિપાઇન્સમાં 24,000 વિદ્યાર્થીઓ પર થયેલા એક અભ્યાસમાં 63 ટકા વિદ્યાર્થીઓએ દાવો કર્યો હતો કે તેઓ ફેક ન્યૂઝ ઓળખી શકે છે, પરંતુ માત્ર 26 ટકા જ તેને સાચી રીતે ઓળખી શક્યા. સંશોધકો આ માટે ‘લેટરલ રીડિંગ’ની સલાહ આપે છે, જેમાં કોઈ વેબસાઈટ પર તાત્કાલિક વિશ્વાસ કરવાને બદલે અન્ય વિશ્વસનીય સ્ત્રોતોમાંથી તેની સત્યતા તપાસવામાં આવે છે.
-
એઆઈનો યોગ્ય ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?
પહેલા જાતે વિચારો: કોઈ પણ પ્રશ્ન માટે પહેલાં જાતે તર્ક લગાવો અને વિચાર કરો, ત્યારબાદ જ એઆઈની મદદ લો.
જવાબની ચકાસણી કરો: એઆઈના જવાબના સ્ત્રોત અને તર્ક સાચા છે કે નહીં તેની ખાતરી કરો.
પોતાના શબ્દોમાં લખો: વિષય સમજ્યા પછી તેને પોતાના શબ્દોમાં લખવાનો અથવા બીજાને સમજાવવાનો પ્રયાસ કરો.
સ્વીડનની અપ્સાલા યુનિવર્સિટીના સંશોધક થોમસ ન્યૂગ્રેનના મતે, વિદ્યાર્થીઓએ એઆઈને પ્રશ્ન પૂછતા પહેલાં પોતાના વિચારો સ્પષ્ટ કરી લેવા જોઈએ જેથી તેઓ મશીનના જવાબથી તાત્કાલિક પ્રભાવિત ન થાય.
