ધર્મની વ્યાખ્યા કરવાનું કામ ન્યાયતંત્રનું નથીઃ સબરીમાલા મુદ્દે કેન્દ્ર સરકારે લેખિત જવાબ દાખલ કર્યો

સબરીમાલા કેસમાં કેન્દ્ર સરકારનું વલણ: 2018 ના ચુકાદા સામે પુનઃતપાસ અરજીનું સમર્થન,

કહ્યું- ‘આ આસ્થાનો વિષય છે, લિંગ સમાનતાનો નહીં’

નવી દિલ્હી, 7 એપ્રિલ, 2026: સબરીમાલા મંદિરમાં તમામ વયની મહિલાઓના પ્રવેશનો આદેશ આપતા 2018ના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા સામે દાખલ કરવામાં આવેલી પુનઃતપાસ અરજીઓ પર કેન્દ્ર સરકારે પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. આજથી શરૂ થનારી સુનાવણી પહેલા કેન્દ્રએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં વિસ્તૃત લેખિત દલીલો દાખલ કરીને પુનઃતપાસ અરજીઓનું સમર્થન કર્યું છે.

કેન્દ્ર સરકારે જણાવ્યું છે કે આ મામલો માત્ર લિંગ સમાનતાનો નથી, પરંતુ ધાર્મિક આસ્થા, પરંપરા અને સાંપ્રદાયિક સ્વાયત્તતા સાથે જોડાયેલો છે. સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી એફિડેવિટમાં સરકારે અદાલતને ચેતવણી આપી છે કે ધાર્મિક પરંપરાઓ અંગે ‘તર્ક, આધુનિકતા કે વૈજ્ઞાનિકતા’ ના માપદંડ લાગુ કરવા એ ન્યાયિક અતિક્રમણ ગણાશે.

આ પણ વાંચોઃ ભારતમાં ધર્મ હજુ પણ સામ્રાજ્યવાદી માનસિકતામાંથી મુક્ત થયો નથી: જૈનાચાર્ય યુગભૂષણસૂરીજી

‘અદાલતો ધર્મની વ્યાખ્યા ન કરે’

કેન્દ્રનું કહેવું છે કે જો અદાલતો ધાર્મિક પ્રથાઓની સમીક્ષા આવા ધોરણો પર કરશે, તો તેઓ પોતાના દાર્શનિક વિચારો ધર્મ પર થોપશે, જે બંધારણને અનુરૂપ નથી. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ ધાર્મિક પ્રથા તર્કસંગત છે કે નહીં તે નક્કી કરવું બંધારણીય સમીક્ષાનો ભાગ હોઈ શકે નહીં. દલીલોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ન્યાયાધીશો ધાર્મિક ગ્રંથોની વ્યાખ્યા કરવા કે ધાર્મિક પ્રશ્નો પર નિર્ણય આપવા માટે ન તો પ્રશિક્ષિત છે અને ન તો સંસ્થાકીય રીતે સક્ષમ.

‘આવશ્યક ધાર્મિક પ્રથા’ નક્કી કરવાનો અધિકાર કોનો?

કેન્દ્રએ “Essential Religious Practice” (આવશ્યક ધાર્મિક પ્રથા) ના સિદ્ધાંત પર પણ સવાલો ઉઠાવ્યા છે. સરકારનું કહેવું છે કે કોઈ પ્રથાની અનિવાર્યતા નક્કી કરવાનો અધિકાર અદાલતોને બદલે સંબંધિત ધાર્મિક સંપ્રદાય પાસે હોવો જોઈએ. અદાલતે માત્ર ત્યારે જ હસ્તક્ષેપ કરવો જોઈએ જ્યારે કોઈ પ્રથા જાહેર વ્યવસ્થા, આરોગ્ય, નૈતિકતા કે મૌલિક અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરતી હોય.

અયપ્પાના સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલો પ્રતિબંધ

કેન્દ્રએ જણાવ્યું કે સબરીમાલામાં ભગવાન અયપ્પાની પૂજા ‘નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી’ તરીકે થાય છે. મહિલાઓ, ખાસ કરીને પ્રજનન વય જૂથ (10–50 વર્ષ) ના પ્રવેશ પરનો પ્રતિબંધ આ ધાર્મિક સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલો છે. સરકારે ભારપૂર્વક કહ્યું કે આ ભેદભાવ નથી, પરંતુ ધાર્મિક પરંપરાનો ભાગ છે અને દેવતાના ગુણો કે સ્વરૂપની ન્યાયિક સમીક્ષા થઈ શકે નહીં. એફિડેવિટમાં એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે દેવતાનું કાયદેસરનું વ્યક્તિત્વ (Juristic Personality) માન્ય છે, તેથી સંપ્રદાયની વ્યાખ્યાને અંતિમ માનવી જોઈએ. જો અદાલતો ‘આવશ્યક’ અને ‘બિન-આવશ્યક’ નું વિભાજન કરે છે, તો તે ભક્તોની આસ્થાને ફગાવવા સમાન હશે.

2018 ના ચુકાદા અને ‘બંધારણીય નૈતિકતા’ પર સવાલ

કેન્દ્ર સરકારે 2018 ના પાંચ જજોની બેન્ચના ચુકાદાની ટીકા કરતા કહ્યું કે તે નિર્ણયમાં એ તપાસ કરવામાં આવી હતી કે ભગવાન અયપ્પાનું બ્રહ્મચર્ય સ્વરૂપ કેટલું આવશ્યક છે, જેનાથી અદાલત એક પ્રકારે ધાર્મિક વિવાદોની નિર્ણાયક બની ગઈ. સરકારે ‘બંધારણીય નૈતિકતા’ (Constitutional Morality) ની વિભાવનાને પણ અસ્પષ્ટ અને ન્યાયતંત્ર દ્વારા વિકસિત ગણાવી છે. કેન્દ્રનો તર્ક છે કે બંધારણમાં આનો કોઈ સ્પષ્ટ આધાર નથી અને તેના દ્વારા અદાલતો ધાર્મિક પરંપરાઓમાં ફેરફાર કરી શકે છે, જે ન્યાયિક વ્યાખ્યા દ્વારા બંધારણીય સુધારા જેવું છે.

જોસેફ શાઈન ચુકાદા પર પણ વાંધો

કેન્દ્ર સરકારે આ મામલે જોસેફ શાઈન વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા (2018) ના ચુકાદા પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યા છે, જેમાં સુપ્રીમ કોર્ટે વ્યભિચાર (Adultery) ને અપરાધની શ્રેણીમાંથી બહાર કરી દીધો હતો. કેન્દ્રએ અદાલતને વિનંતી કરી છે કે આ ચુકાદાને ‘Bad in Law’ જાહેર કરવામાં આવે, એમ કહીને કે આ નિર્ણય પણ ‘બંધારણીય નૈતિકતા’ ની અતિશય અને વ્યક્તિલક્ષી વ્યાખ્યા પર આધારિત છે.

બાહ્ય સામગ્રી પરના વિશ્વાસ સામે દલીલ

કેન્દ્રએ કહ્યું કે બંધારણીય ચુકાદા વાસ્તવમાં બંધારણ, અગાઉના નિર્ણયો અને સ્થાપિત કાયદાકીય સિદ્ધાંતો પર આધારિત હોવા જોઈએ. જજોના ભાષણો, લેખો કે ખાનગી વિચારો એ બાહ્ય અને બદલાતા મતો છે, જેને ન્યાયિક નિર્ણયોનો આધાર બનાવવો જોઈએ નહીં. કલમ 129 અને 141 નો હવાલો આપતા સરકારે કહ્યું કે અદાલતોના નિર્ણયો સંસ્થાકીય અને સિદ્ધાંત આધારિત હોવા જોઈએ, વ્યક્તિગત અભિપ્રાયથી પ્રભાવિત નહીં. કેન્દ્રની દલીલો અનુસાર, સબરીમાલા વિવાદ હવે માત્ર મંદિર પ્રવેશનો રહ્યો નથી, પરંતુ ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, ન્યાયિક સમીક્ષાની મર્યાદા, ‘Essential Religious Practice’ અને ‘Constitutional Morality’ જેવા પાયાના બંધારણીય પ્રશ્નોની વ્યાપક ચર્ચા બની ચૂક્યો છે.