વિશ્વમાં વાઘનું પ્રથમ સફળ વૈજ્ઞાનિક સ્થળાંતર ભારતની મોટી ઉપલબ્ધિ: ભૂપેન્દ્ર યાદવ

નવી દિલ્હી, 29 જૂન 2026: ભારતે 2022 સુધીમાં જંગલી વાઘની વસ્તી બમણી કરવાના સેન્ટ પીટર્સબર્ગ ઘોષણાના લક્ષ્યને સફળતાપૂર્વક પ્રાપ્ત કર્યું છે. કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે જણાવ્યું હતું કે વાઘ સંરક્ષણ એ ફક્ત એક પ્રજાતિનું રક્ષણ કરવા વિશે નથી, પરંતુ વાઘના નિવાસસ્થાનનો ભાગ બનેલા જંગલો, ભીનાશવાળી જમીન અને સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતાને બચાવવા વિશે પણ છે. વાઘ સંરક્ષણમાં દેશની સિદ્ધિઓ પર પ્રકાશ પાડતા તેમણે કહ્યું કે છેલ્લા દાયકામાં વાઘ અનામતની સંખ્યા 46 થી વધીને 58 થઈ ગઈ છે. એમ પણ જણાવ્યું હતું કે ભારતે 2022 સુધીમાં જંગલી વાઘની વસ્તી બમણી કરવાના સેન્ટ પીટર્સબર્ગ ઘોષણાના લક્ષ્યને સફળતાપૂર્વક પ્રાપ્ત કર્યું છે.

કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે રવિવારે રાજસ્થાનના અલવરમાં “વાઘ સ્થળાંતર: તકો અને પડકારો” વિષય પર એક રાષ્ટ્રીય કાર્યશાળાનું ઉદ્ઘાટન કર્યું અને વાઘ સંરક્ષણ અને પ્રોજેક્ટ ચિત્તા પર ત્રણ પ્રકાશનોનું વિમોચન કર્યું. સરિસ્કા વાઘ સ્થળાંતર કાર્યક્રમને વન્યજીવન સંરક્ષણમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ સિદ્ધિ ગણાવતા યાદવે કહ્યું કે તે વિશ્વમાં વાઘનું પ્રથમ સફળ વૈજ્ઞાનિક સ્થળાંતર છે જ્યાં આ પ્રજાતિ સ્થાનિક રીતે લુપ્ત થઈ ગઈ હતી.

તેમણે કહ્યું કે આ કાર્યક્રમ વૈજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન, સમર્પિત સંરક્ષણ પ્રયાસો અને સમુદાય ભાગીદારી દ્વારા પ્રજાતિઓના પુનર્વસનનું એક સફળ વૈશ્વિક ઉદાહરણ છે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે પન્ના અને સરિસ્કામાં વાઘનું સફળ સ્થળાંતર ફક્ત સ્થાનિક સમુદાયોના સહયોગ અને ભાગીદારીને કારણે શક્ય બન્યું છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે સમુદાયના સહયોગના અભાવે ઓડિશાના સતકોસિયા વાઘ અભયારણ્યમાં સમાન સફળતા મળી નથી.

• પ્રોજેક્ટ ચિત્તાની સફળતામાં સ્થાનિક સમુદાયોની સક્રિય ભાગીદારી

કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે જણાવ્યું હતું કે પ્રોજેક્ટ ચિત્તાની સફળતામાં સ્થાનિક સમુદાયોની સક્રિય ભાગીદારીએ પણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ ભાર મૂક્યો હતો કે જ્યારે ભારત અને વિદેશના પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે, ત્યારે સ્થાનિક સમુદાયોના કલ્યાણ અને હિતોને પણ સમાન મહત્વ આપવું જોઈએ. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે જ્યાં વાઘ અને હાથીનું વિતરણ ઓવરલેપ થાય છે, ત્યાં જમીનની આંતરસંબંધ જાળવવા અને મજબૂત કરવા પર ભાર મૂકવો જોઈએ. તેમણે જણાવ્યું હતું કે વર્કશોપમાં વાઘના સ્થળાંતરના સંભવિત સ્ત્રોતો અને સંકોચાતા વિસ્તારોનું વિશ્લેષણ કરવું જોઈએ, અને સફળ વાઘના સ્થળાંતર કાર્યક્રમોમાં ફાળો આપનારા પરિબળોની ચર્ચા કરવી જોઈએ. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે વર્કશોપમાં વાઘના સ્થળાંતરના વૈજ્ઞાનિક સંચાલન પર પણ વિચારણા કરવામાં આવશે.

સંતુલિત સંરક્ષણની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતા યાદવે કહ્યું, “અમારી પ્રાથમિકતા એ સુનિશ્ચિત કરવાની છે કે આપણા વાઘ સુરક્ષિત રહે, આપણા જંગલો લીલાછમ અને સ્વસ્થ રહે અને સ્થાનિક સમુદાયો સમૃદ્ધ રહે.” કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે સરકારનો ઉદ્દેશ્ય ફક્ત વાઘનું રક્ષણ કરવાનો નથી, પરંતુ કોઈપણ પ્રજાતિ લુપ્ત ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો અને જોખમમાં મુકાયેલી પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ અને પુનર્વસન માટે સતત પ્રયાસ કરવાનો છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે પ્રકૃતિના રક્ષક તરીકે, સંરક્ષણ પ્રયાસો વૈજ્ઞાનિક અને માનવીય મૂલ્યો પર આધારિત હોવા જોઈએ. આ પ્રસંગે, ત્રણ મહત્વપૂર્ણ પ્રકાશનો – રોડ મેપ ઓન એક્ટિવ મેનેજમેન્ટ ઓફ ટાઇગર્સ ઇન ઇન્ડિયા, હેન્ડબુક ઓન કન્ઝર્વેશન એન્ડ રિહેબિલિટેશન ઓફ ટાઇગર્સ ઇન ઇન્ડિયા અને એન્યુઅલ રિપોર્ટ ઓફ પ્રોજેક્ટ ચિતા (સપ્ટેમ્બર 2024-ડિસેમ્બર 2025) નું પણ વિમોચન કર્યું.