- Green, Yellow અને Red ઝોનનો તફાવત સમજી લો, નહિતર થઈ શકે છે જેલ અને દંડ
રિવોઈ ન્યૂઝ, 5 સપ્ટેમ્બર, 2026 – લગ્ન હોય, રીલ્સ બનાવવાની હોય, ખેતર કે પછી રિયલ એસ્ટેટની જાહેરાતો- બધી જગ્યાએ તમને ડ્રોન જોવા મળી જશે. પરંતુ મોટાભાગના ડ્રોન ઉડાવનારાઓને નિયમોની જાણકારી હોતી નથી. શું તમને ખબર છે કે ડ્રોન ઉડાવવામાં નિયમોનું પાલન ન કરવા બદલ તમને જેલ પણ થઈ શકે છે?
કલ્પના કરો કે પંજાબમાં એક લગ્ન થઈ રહ્યા છે. જાન નાચી રહી છે. 50,000 રૂપિયાનું ડ્રોન અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર છવાઈ જવાના સપના સાથે પરિવારનો એક છોકરો પરફેક્ટ એરિયલ શોટ લેવા માટે ડ્રોનને હવામાં ઉડાવે છે. દરેક વ્યક્તિ તાલીઓ પાડે છે. હવે તે ડ્રોન ઉડતા-ઉડતા નજીકના એક એરબેઝની થોડું વધારે નજીક પહોંચી જાય છે. બસ આ જ તે ક્ષણ છે જ્યાંથી બધું બદલાઈ જાય છે.
ઝડપથી વધી રહી છે ડ્રોન ઇન્ડસ્ટ્રી
ડ્રોન હવે કોઈ નવી કે અનોખી વસ્તુ નથી રહ્યા. તે હવે એક આદત બની ચૂક્યા છે. અહેવાલ અનુસાર, ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, ભારતમાં લગભગ 40,000 રજિસ્ટર્ડ ડ્રોન અને તેટલા જ DGCA-સર્ટિફાઇડ રિમોટ પાયલટ હાજર હતા. સાથે જ 244 મંજૂર થયેલી ડ્રોન ટ્રેનિંગ સ્કૂલોને ઉમેરીએ, તો સ્પષ્ટ ખબર પડે છે કે આ ઇન્ડસ્ટ્રી ખૂબ જ ઝડપથી આગળ વધી છે.
લગ્ન તો બસ શરૂઆત છે. ખેડૂતો જંતુનાશકો છંટકાવ કરવા માટે ડ્રોનનો ઉપયોગ કરે છે. રિયલ એસ્ટેટ એજન્ટ્સ પ્રોપર્ટીના વીડિયો બનાવવા માટે તેને ઉડાવે છે. નાના વેપારીઓ પ્રોમોશનલ રીલ્સ માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે. જમીનનો સર્વે કરનારા ડ્રોનની મદદ લે છે. તો વળી ઇન્ફ્લુએન્સર્સ તે એક પરફેક્ટ ઓવરહેડ શોટ માટે ડ્રોન ઉડાવે છે જે અલ્ગોરિધમનું ધ્યાન ખેંચી શકે. ડ્રોન શાંતિથી સામાન્ય ભારતીય જીવનનો હિસ્સો બની ચૂક્યા છે. સમસ્યા એ છે કે નિયમોને લઈને લોકોમાં એવી જાગરૂકતા આવી નથી. આ જ ખામી મુશ્કેલીઓનું કારણ બને છે.
આ ત્રણ ઝોન ચોક્કસપણે જાણો
ભારતનો એરસ્પેસ (હવાઈ ક્ષેત્ર) કોઈ ખુલ્લી છૂટવાળી જગ્યા નથી. તેને કલર-કોડમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે. દરેક ડ્રોન પાયલટ, પછી ભલે તે શોખીન હોય કે પ્રોફેશનલ, તેમની પાસે આ તફાવત સમજવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.
ગ્રીન ઝોન: આ તે વિસ્તાર છે જ્યાં મોટાભાગના લોકો ડ્રોન ઉડાવે છે. ખુલ્લા ખેતરો, ગ્રામીણ વિસ્તારો અને મોટાભાગની રહેણાંક સોસાયટીઓ. જો તમારું ડ્રોન રજિસ્ટર્ડ છે, તો તમે કોઈની પરમિશન વગર 400 ફૂટની ઊંચાઈ સુધી ડ્રોન ઉડાવી શકો છો.
યેલો ઝોન: આ કંટ્રોલ્ડ એરસ્પેસ હોય છે. તેમાં એરપોર્ટ, સિટી સેન્ટર અને અન્ય સંવેદનશીલ વિસ્તારોની આસપાસના ક્ષેત્રો આવે છે. અહીં ઉડાન ભરતા પહેલાં તમારે ‘Digital Sky’ પ્લેટફોર્મ દ્વારા પરમિશન લેવી પડે છે. ઓછા જોખમવાળી ઉડાન માટે આ મંજૂરી સામાન્ય રીતે ઝડપથી મળી જાય છે.
રેડ ઝોન: આ તે ઝોન છે જે લોકોને ખરી મુશ્કેલીમાં મૂકે છે. રેડ ઝોનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદો, મિલિટરી મથકો, સંસદ ભવન અને અન્ય હાઇ-સિક્યોરિટીવાળી જગ્યાઓ આવે છે. અહીં સ્પષ્ટ સરકારી મંજૂરી વિના કોઈ પણ ડ્રોન ઉડી શકતું નથી. જોકે, આવી મંજૂરી ખૂબ જ ઓછા કિસ્સાઓમાં મળે છે.
મેપ પર જરૂર ચેક કરો
ધ્યાન આપવાની વાત એ છે કે આ ઝોન હંમેશાં એકસરખા નથી રહેતા. ચૂંટણીઓ, ક્રિકેટ મેચ, VVIP પ્રવાસો અને રાષ્ટ્રીય તહેવારો દરમિયાન આ બદલાઈ જાય છે. જે વિસ્તાર ગયા મહિને ગ્રીન હતો, તે આ મહિને યેલો હોઈ શકે છે. આ ચોક્કસપણે જાણવાનો એકમાત્ર રસ્તો એ છે કે દરેક ઉડાન પહેલાં જ તમે તે જગ્યાના ઝોન વિશે ‘Digital Sky’ મેપ પર ચેક કરો.
અનઓથોરાઇઝ્ડ ક્ષેત્રમાં ઘૂસતા જ એલર્ટ શરૂ
જ્યારે કોઈ અનઓથોરાઇઝ્ડ (અનધિકૃત) ડ્રોન કોઈ પ્રતિબંધિત એરસ્પેસમાં ઘૂસે છે, ત્યારે પહેલો પડકાર તેને પાડી દેવાનો નથી હોતો, પરંતુ તે અસલમાં શું છે તેની જાણકારી મેળવવાનો હોય છે. કાઉન્ટર-ડ્રોન ટેકનોલોજી કંપની ‘Armory’ ના ફાઉન્ડર અને CEO અમરદીપ સિંહ કહે છે, “પ્રતિબંધિત એરસ્પેસમાં કોઈ અનઓથોરાઇઝ્ડ ડ્રોનનું ઘૂસવું એ પોતાની જાતમાં સીધો કોઈ સુરક્ષા ખતરો નથી હોતો. પરંતુ આ એક એવી ઘટના છે જેને ઝડપથી અને સચોટતાથી સમજવી જરૂરી હોય છે. ડિટેક્શન (ઓળખ) એ માત્ર પહેલું પગલું છે. અધિકારીઓએ એ જાણવું હોય છે કે ડ્રોન ક્યાં છે, ક્યાંથી આવ્યું છે, કેવી રીતે આગળ વધી રહ્યું છે અને જ્યાં સુધી શક્ય હોય ત્યાં સુધી, તેને કોણ ઓપરેટ કરી રહ્યું છે.”
આધુનિક ડ્રોન આ કામને સરળ નથી બનાવતા. તેઓ ઉડાન દરમિયાન પોતાની ઊંચાઈ બદલી શકે છે, રસ્તો વાળી શકે છે અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં સિગ્નલમાં અડચણ અનુભવાય તો તેમના કમ્યુનિકેશનનો રસ્તો પણ બદલી નાખે છે. આ કારણે અધિકારીઓ કેટલીક જાતના ટૂલ્સનો સહારા લે છે. તેઓ ડ્રોનના સિગ્નલ પકડવા માટે રેડિયો ફ્રીક્વન્સી સેન્સિંગ અને ડ્રોનને તેના ઓપરેટર સુધી ટ્રેસ કરવા માટે Drone ID સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરે છે. જોકે, Drone ID હજુ બધી જગ્યાએ ફરજિયાત કે પૂરી રીતે લાગુ નથી, જેનો અર્થ એ છે કે હંમેશાં એક સ્પષ્ટ ડિજિટલ ટ્રેઇલની ગેરંટી આપી શકાતી નથી.
જોકે, આનાથી પણ મુશ્કેલ પ્રશ્ન એ નથી કે ડ્રોન ક્યાં છે, પરંતુ એ છે કે તે ત્યાં શા માટે છે. અમરદીપ સિંહે NDTV ને જણાવ્યું, “સૌથી મુશ્કેલ પ્રશ્ન દાનત (મંશા) નો હોય છે. મનોરંજન માટે ઉડાવેલું કોઈ ડ્રોન જે ભૂલથી પ્રતિબંધિત વિસ્તારમાં જતું રહ્યું હોય, તે જાનબૂઝીને સંવેદનશીલ મથક તરફ વધી રહેલા ડ્રોન કરતાં બિલકુલ અલગ હોય છે. AI અને મશીન લર્નિંગ ઓપરેટર્સને સિગ્નલો અને ફ્લાઇટ બિહેવિયરનું ઝડપથી વિશ્લેષણ કરવામાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ માત્ર ટેકનોલોજી જ દરેક સ્થિતિમાં ડ્રોનની અસલી દાનત નક્કી કરી શકતી નથી.”
આ જ કારણ છે કે ભારતના કાઉન્ટર-ડ્રોન સિસ્ટમ્સને કેટલાક સ્તરો (લેયર્સ) માં તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં ડિટેક્ટ કરવું, ટ્રેક કરવું, ઓળખવું અને આંકલન કરવું શામેલ છે. આ પછી જ કોઈ નિર્ણય લેવામાં આવે છે કે આગળ શું કરવું. ભીડભાડવાળા વિસ્તારોમાં કોઈ ડ્રોનને સીધું આકાશમાંથી પાડી દેવું તેને છોડી દેવા કરતાં વધુ ખતરનાક હોઈ શકે છે. તેઓ આગળ જણાવે છે કે આખરી નિર્ણય મશીનો પર નહીં, પરંતુ તાલીમબદ્ધ માનવ ઓપરેટર્સ પર જ નિર્ભર કરે છે.
ભારત હવે ઇમ્પોર્ટેડ (આયાતી) સિસ્ટમ્સ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે પોતાની ખુદની કાઉન્ટર-UAS ટેકનોલોજી તૈયાર કરવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે, જેમાં ખતરાના ક્લાસિફિકેશન અને બિહેવિયર એનાલિસિસ પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે. આ એક મોટો પડકાર છે, પરંતુ ભારત તેને પોતાના હિસાબે પોતાના એરસ્પેસ અને પોતાની સુરક્ષા જરૂરિયાતો અનુસાર ઉકેલવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
થઈ શકે છે જેલ
ડ્રોન ઉડાવનાર વ્યક્તિ માટે નિયમ તોડવાના પરિણામો બિલકુલ સીધા અને ગંભીર હોય છે. નિયમનું ઉલ્લંઘન ક્યાં થયું અને મામલો કેટલો ગંભીર છે, તેના આધારે દંડ લાગી શકે છે. આ સિવાય ડ્રોન જપ્ત થઈ શકે છે, ભવિષ્યના રજિસ્ટ્રેશનમાંથી બ્લેકલિસ્ટ કરી શકાય છે અથવા તો (ગંભીર કિસ્સાઓમાં) જેલ પણ થઈ શકે છે.
સારી વાત એ છે કે નિયમોનું પાલન કરવું કોઈ મુશ્કેલ કામ નથી. જો તમારું ડ્રોન 250 ગ્રામ કરતાં વધુ ભારે છે, તો તેનું રજિસ્ટ્રેશન કરાવો. આનાથી ઉપરના કોઈ પણ ડ્રોન માટે Digital Sky પ્લેટફોર્મ દ્વારા યુનિક આઇડેન્ટિફિકેશન નંબર (UIN) લેવો જરૂરી છે. માત્ર પહેલી વાર નહીં, પરંતુ દરેક ઉડાન પહેલાં ઝોન મેપ જરૂર ચેક કરો. ચૂંટણી, તહેવાર અને વીઆઇપી મુવમેન્ટ દરમિયાન ઝોન બદલાઈ જાય છે.
ડ્રોન ઉડાવતી વખતે આ બાબતોનું ધ્યાન રાખો
જો તમે નેનો કેટેગરી (250 ગ્રામથી ઓછું) થી ઉપરનું ડ્રોન ઉડાવી રહ્યા છો કે કોમર્શિયલ ઉપયોગ કરી રહ્યા છો, તો રિમોટ પાયલટ સર્ટિફિકેટ જરૂર લો. ક્યારેય પણ એવું માનીને ન ચાલો કે કોઈ “ગ્રીન” વિસ્તાર હંમેશાં ગ્રીન જ રહેશે. રાતોરાત અસ્થાયી પ્રતિબંધો લાદવામાં આવી શકે છે.
