અંતરિક્ષ માનવ જીવન અને પર્યાવરણ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. હવામાન, સંચાર, દિશા અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન જેવી જરૂરી માહિતી આપણને અવકાશમાંથી જ મળે છે, પરંતુ પૃથ્વીની આસપાસની કક્ષાઓમાં માનવ-નિર્મિત ઉપગ્રહો અને રોકેટના જૂના અવશેષો પણ મોટા પ્રમાણમાં ફરી રહ્યા છે. જેને ‘સ્પેસ ડેબ્રિસ’ એટલે કે અંતરિક્ષનો કચરો કહેવામાં આવે છે. આ કચરો સક્રિય ઉપગ્રહો અને અવકાશયાત્રીઓ માટે મોટો ખતરો બની રહ્યો છે. આ ગંભીર સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત સરકારે ‘સ્વચ્છ સ્પેસ મિશન’ (ડેબ્રિસ ફ્રી સ્પેસ મિશન) ની શરૂઆત કરી છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વર્ષ 2030 સુધીમાં અવકાશને મલબાથી મુક્ત કરવાનો છે.
શું છે ભારતનું ‘ડેબ્રિસ ફ્રી સ્પેસ મિશન‘?
આ પહેલની ઘોષણા વર્ષ 2024માં કરવામાં આવી હતી. આ મિશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર અંતરિક્ષના જૂના કચરાને સાફ કરવાનો જ નથી, પરંતુ ભારતીય સરકારી અને ખાનગી અંતરિક્ષ ગતિવિધિઓથી ભવિષ્યમાં નવો કચરો કે મલબો બનતો અટકાવવાનો પણ છે.
ઉપલબ્ધ અનુમાન મુજબ, પૃથ્વીની કક્ષામાં 10 કરોડથી વધુ માનવ-નિર્મિત મલબાના ટુકડા હોઈ શકે છે. માર્ચ 2026માં સરકારે આપેલી માહિતી મુજબ, તે સમયે માત્ર ભારતીય અંતરિક્ષ અભિયાનો સાથે જોડાયેલા 129 મલબાના ટુકડા (જેમાં નિષ્ક્રિય ઉપગ્રહો અને રોકેટના અવશેષો સામેલ છે) કક્ષામાં નોંધાયેલા હતા.
અંતરિક્ષનો કચરો કેમ ખતરનાક છે?
કક્ષામાં ફરતી વસ્તુઓ ખૂબ જ ઝડપી ગતિએ ગતિ કરતી હોય છે. આવા સંજોગોમાં એક નાનો ટુકડો પણ કોઈપણ ઉપગ્રહની સપાટી, સોલાર પેનલ કે અન્ય ઉપકરણોને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. કોઈપણ મોટા ટુકડાની ટક્કરથી તે તૂટીને અસંખ્ય નાના ટુકડાઓમાં ફેરવાઈ જાય છે, જેનાથી ભવિષ્યમાં ટક્કરનું જોખમ વધુ વધે છે. તેથી, નવા અભિયાનો આ રીતે ડિઝાઇન કરવા અનિવાર્ય છે કે તેઓ ઉપયોગ પૂરો થયા બાદ લાંબા સમય સુધી અવકાશમાં નકામા ન ફરે.
ભારતનું લક્ષ્ય અને આયોજન
ભારતનું લક્ષ્ય 2030 સુધીમાં સરકારી અને ખાનગી ક્ષેત્રના ભારતીય અંતરિક્ષ અભિયાનોથી નવો કચરો પેદા થતો અટકાવવાનું છે. ISROની યોજનામાં મિશનની ડિઝાઇનથી લઈને તેના અંત સુધી મલબાને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે છે. ઉપગ્રહો અને રોકેટ એવી રીતે બનાવવામાં આવે કે તેના ભાગો અનિયંત્રિત રીતે ન તૂટે.
મિશન પૂરું થયા બાદ ઉપગ્રહને તેની કક્ષાથી નીચે લાવીને પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશ કરાવવામાં આવે છે, જ્યાં ઘર્ષણના કારણે તે સળગી જાય છે. આ પ્રક્રિયાને ‘ડી-ઓર્બિટ’ કહે છે. આ માટે ઉપગ્રહમાં પૂરતો બળતણ જથ્થો રાખવા પર ભાર મુકવામાં આવી રહ્યો છે.
નેત્રા (NETRA) કાર્યક્રમ અને તકનીકી ભૂમિકા
અંતરિક્ષમાંથી કચરો હટાવતા પહેલા તે ક્યાં છે અને કઈ દિશામાં જઈ રહ્યો છે તેની જાણકારી હોવી જરૂરી છે. ISROનો ‘નેત્રા’ (NETRA) કાર્યક્રમ પૃથ્વીની કક્ષામાં વસ્તુઓની નિગરાની અને અંતરિક્ષની સ્થિતિનું આકલન કરવામાં મદદ કરે છે. આ સિસ્ટમ ઉપગ્રહોને સંભવિત ટક્કરથી બચાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ પ્રોજેક્ટની સ્વીકૃત લાગત 509.01 કરોડ રૂપિયા છે.
આ ઉપરાંત, ભારતના ‘સ્પાડેક્સ’ મિશને 2025માં અંતરિક્ષમાં યાનના મળવાની, જોડવાની અને અલગ થવાની તકનીકનું સફળ પ્રદર્શન કર્યું છે, જે ભવિષ્યમાં સર્વિસિંગ અને કચરો હટાવવામાં ઉપયોગી સાબિત થશે. ખાનગી કંપનીઓ પણ આ ક્ષેત્રે રોબોટિક ઉપકરણો અને સેટેલાઈટ સર્વિસિંગ તકનીક વિકસાવવામાં યોગદાન આપી રહી છે. અંતરિક્ષને સુરક્ષિત અને ટકાઉ બનાવવા માટે વૈશ્વિક સ્તરે નાસા (NASA) અને અન્ય અંતરિક્ષ એજન્સીઓ સાથે પણ સહયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
