નવી દિલ્હી, 16 નવેમ્બર 2026: સરકાર પાસે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે હજારો કરોડ રૂપિયાનું મિશન છે, 38 હજાર GPU ની કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા ઉપલબ્ધ છે અને ડિજિટલ સેવાઓનું વિશાળ નેટવર્ક પણ તૈયાર થઈ રહ્યું છે. તેમ છતાં, સરકારી નિર્ણયો અને કામકાજમાં આધુનિક તકનીકનો અપેક્ષિત સ્તરે ઉપયોગ થઈ શકતો નથી.
આ સ્થિતિ પાછળ માત્ર સંસાધનોની કમી નહીં, પરંતુ રાજ્યોમાં વેરાયેલો ડેટા, વિવિધ વિભાગો વચ્ચે પરસ્પર તાલમેલનો અભાવ અને ગ્રામ્ય કે જમીની સ્તરે તકનીકી સમજની નબળાઈ મુખ્ય કારણો છે. કેન્દ્ર સરકારે મુખ્ય સચિવોની છઠ્ઠી રાષ્ટ્રીય પરિષદ અગાઉ રાજ્યોને મોકલેલી એક ઉચ્ચ સ્તરીય નોટમાં આ બાબતે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. આ નોટમાં એઆઈ અને ડિજિટલ સેવાઓ, જ્યોસ્પેશિયલ (ભૂ-સ્થાનિક) ટેક્નોલોજી અને માઈક્રોબાયોમ એવા ત્રણ ક્ષેત્રો ગણાવ્યા છે, જેનો ઉપયોગ તો થઈ રહ્યો છે પરંતુ તેના સંચાલન અને વ્યવસ્થાપનની સિસ્ટમ હજુ પણ અત્યંત નબળી છે.
કેન્દ્ર સરકારે સ્વીકાર્યું છે કે દેશમાં એઆઈ માટે કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા વધારવા છતાં રાજ્યોમાં સૌથી મોટી સમસ્યા ભરોસાપાત્ર અને વ્યવસ્થિત ડેટાની છે. ‘ઇન્ડિયા એઆઈ મિશન’ અંતર્ગત 10372 કરોડ રૂપિયાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે અને 38 હજાર GPU ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત સરવમ, ભારતજેન અને જ્ઞાની જેવા સ્વદેશી એઆઈ મોડેલ પણ સામે આવ્યા છે. પરંતુ, રાજ્યોના વિવિધ વિભાગોમાં રહેલો ડેટા અલગ-અલગ યોજનાઓ અને ખાનગી વેન્ડરોના પ્લેટફોર્મ પર છૂટોછવાયો પડેલો છે. તેની કોડિંગ પદ્ધતિ એકસરખી નથી અને અનેક જગ્યાએ જરૂરી મેટા ડેટા પણ ઉપલબ્ધ નથી. કેન્દ્રનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે, મુખ્ય પડકાર કમ્પ્યુટિંગ પાવરનો નહીં, પરંતુ એવા યોગ્ય કન્ટેન્ટ (સામગ્રી) નો છે જેના આધારે એઆઈ કામ કરી શકે.
સરકારી રેકોર્ડ્સને જ માની લેવામાં આવ્યું ‘ડિજિટાઈઝેશન’
ઘણા વિભાગોમાં મેનેજમેન્ટ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ તો બનાવવામાં આવી છે, પરંતુ તેનો ડેટા એકબીજા સાથે જોડાયેલો નથી. લાભાર્થીઓ, જમીનના ટુકડાઓ અને સરકારી સંસ્થાઓની કોઈ સાიઝ્ડ માસ્ટર રજિસ્ટ્રીનો પણ અભાવ જોવા મળે છે. અનેક જગ્યાએ માત્ર સ્કેન કરેલી PDF ફાઇલોને જ ડિજિટાઈઝેશન માની લેવામાં આવ્યું છે, જ્યારે તેમાં રહેલી માહિતીનું સરળતાથી વિશ્લેષણ કે પુનઃઉપયોગ કરી શકાતો નથી. વિવિધ ભારતીય ભાષાઓ અને બોલીઓમાં પ્રશાસનિક ડેટાની અછત પણ એઆઈના વ્યાપમાં મોટો અવરોધ ઊભો કરી રહી છે.
ટેક્નોલોજીના માર્ગમાં ડેટા સુરક્ષાને લગતી અનિશ્ચિતતાઓ પણ એક મોટી અડચણ છે. ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન નિયમો નવેમ્બર ૨૦૨૫માં અધિસૂચિત કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ અનેક રાજ્યોના વિભાગોમાં ડેટા પ્રોટેક્શન ઓફિસર, સંમતિ મેળવવાની વ્યવસ્થા અને ડેટાને ઓળખ-મુક્ત (ડિ-આઈડેન્ટિફાઈ) કરવાના સ્પષ્ટ ધોરણોનો અભાવ છે. પરિણામે, વિભાગોમાં ડેટા અન્ય સાથે શેર કરવાના બદલે તેને પોતાની પાસે જ જકડી રાખવાની વૃત્તિ વધી રહી છે. રાજ્યોમાં ડેટા શેરિંગ કમિટીઓની કમીના કારણે પણ સ્થિતિ મુશ્કેલ બની રહી છે. પ્રમાણભૂત લાઇસન્સ અને સ્રોત દસ્તાવેજોના અભાવે રાજ્યોનો ડેટા ‘AIKosh’ જેવા રાષ્ટ્રીય એઆઈ ભંડોળોમાં પણ મર્યાદિત સ્વરૂપે જ ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે.
નકશા છે, પણ વિભાગોમાં તાલમેલનો અભાવ
કેન્દ્રએ જ્યોસ્પેશિયલ (ભૂ-સ્થાનિક) ટેક્નોલોજીના ઉપયોગમાં પણ ગંભીર ખામીઓ દર્શાવી છે. આ તકનીક દ્વારા જમીન, રસ્તા, જળ સ્રોતો, વસ્તી અને ભૌગોલિક માહિતીને નકશાના માધ્યમથી સમજી શકાય છે, જે શહેરી આયોજનથી લઈને આપત્તિ વ્યવસ્થાપનમાં મદદરૂપ બને છે. પરંતુ રાજ્યોના વિભાગોમાં ડેટાના ધોરણો અને ફોર્મેટ અલગ-અલગ છે. અનેક જગ્યાએ ડેટાની માલિકીને લઈને વિવાદો છે અને તેને શેર કરવા પર વિભાગીય પ્રતિબંધો પણ નડે છે. જિલ્લા અને સ્થાનિક સ્તરે તકનીકી નિષ્ણાતોની અછતના કારણે રોજિંદા વહીવટી નિર્ણયોમાં આ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ થઈ શકતો નથી.
માઈક્રોબાયોમ પર પણ તૈયારી અધૂરી
કેન્દ્ર દ્વારા ‘માઈક્રોબાયોમ’ ને પણ એક એવું ક્ષેત્ર ગણાવવામાં આવ્યું છે જેના પર હજુ પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નથી. માઈક્રોબાયોમનો સંબંધ મનુષ્ય, પશુઓ, છોડ, જમીન અને પાણીમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવોના સમુદાય સાથે છે, જે સીધી રીતે સ્વાસ્થ્ય, ખેતી અને પર્યાવરણ સાથે જોડાયેલો છે. આ ક્ષેત્રે જૈવિક દેખરેખની વ્યવસ્થા હજુ મર્યાદિત છે અને વિવિધ ક્ષેત્રોના અભ્યાસો વચ્ચે યોગ્ય તાલમેલનો અભાવ છે.
ટેક્નોલોજીનો લાભ સામાન્ય નાગરિક સુધી કેવી રીતે પહોંચશે?
કેન્દ્રની નોટમાં તૃણમૂલ સ્તરે કર્મચારીઓની તાલીમ પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. જિલ્લા અને બ્લોક સ્તરે કામ કરતા કર્મચારીઓને એઆઈ અને નવી તકનીકોના ઉપયોગ માટે પૂરતી તાલીમ મળી નથી. યોગ્ય દેખરેખ અને જોખમ આકારણી વ્યવસ્થા નબળી હોવાથી સ્માર્ટફોન કે હિન્દી-અંગ્રેજીની પૂરતી જાણકારી ન ધરાવતા સામાન્ય નાગરિકો સરકારી સેવાઓથી વંચિત રહેવાનું જોખમ રહેલું છે. કેન્દ્રએ રાજ્યોને સંકેત આપ્યો છે કે માત્ર એઆઈ નીતિ બનાવવી કે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવા પૂરતા નથી, પરંતુ આ ટેક્નોલોજીને પાયાના સ્તરે પહોંચાડવી એ જ અસલી પડકાર છે.








