51 વર્ષ પછી પણ સળગતા સવાલો: 25 જૂન 1975ની એ કાળી રાત અને…
હેમંત પરમાર દ્વારા
લોકશાહી માત્ર મતદાન કરવાથી જીવતી નથી રહેતી, પરંતુ સત્તા સામે સવાલ પૂછવાની હિંમત અને નાગરિકોની જાગૃતિથી ધબકતી રહે છે.
25 જૂન 1975ની એ મધરાત ભારત માટે સામાન્ય રાત નહોતી. જ્યારે આખો દેશ ગાઢ નિંદ્રામાં હતો, ત્યારે સત્તાના ગલિયારાઓમાં એક એવો ખતરનાક દસ્તાવેજ તૈયાર થઈ રહ્યો હતો જેણે આગામી 21 મહિના સુધી સમગ્ર ભારતીય લોકશાહીને બંધક બનાવી દીધી. તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની ભલામણ પર તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ફખરુદ્દીન અલી અહેમદે દેશમાં આંતરિક અશાંતિના બહાને ઈમરજન્સી જાહેર કરી દીધી. આજે આ ભયાનક ઘટનાને પૂરા 51 વર્ષ થઈ ચૂક્યા છે, પરંતુ અડધી સદી પછી પણ તે સમયના ઘા અને સવાલો એટલા જ તાજા છે. આ માત્ર ઇતિહાસનું એક પાનું નથી, પણ એક એવી કડવી યાદ છે જે આપણને વારંવાર સજાગ કરે છે.
આ પણ વાંચોઃ ભાજપ દ્વારા ૨૫ જૂન, ગુરુવારે રાજ્યનાં શહેરોમાં ‘બંધારણ હત્યા દિવસ સંમેલન‘ યોજાશે
જ્યારે અદાલતના એક ચુકાદાથી સત્તા હચમચી ગઈ
સરકાર તરફથી એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે દેશમાં વ્યાપ્ત આંતરિક અસ્થિરતા, હડતાળો અને વિરોધ પ્રદર્શનોને કારણે કાયદો અને વ્યવસ્થા ખોરવાઈ ગઈ હતી, તેથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે આ કડક પગલું અનિવાર્ય હતું. પરંતુ ઇતિહાસકારો અને રાજકીય વિશ્લેષકોનો એક મોટો વર્ગ આ સરકારી તર્કને સદંતર નકારે છે. તેમનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે આ નિર્ણય દેશ બચાવવા માટે નહીં, પરંતુ પોતાની સત્તા ટકાવી રાખવા માટે લેવાયો હતો.
ખરેખર તો આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત 12 જૂન 1975ના રોજ થઈ હતી, જ્યારે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના જસ્ટિસ જગમોહનલાલ સિન્હાએ ઇન્દિરા ગાંધીની રાયબરેલીથી લોકસભા ચૂંટણીને ગેરકાયદે અને અમાન્ય જાહેર કરી હતી. આ ઐતિહાસિક ચુકાદાથી વડાપ્રધાન પદ પર સીધું જ કાનૂની સંકટ આવી પડ્યું હતું. બીજી તરફ, લોકનાયક જયપ્રકાશ નારાયણના નેતૃત્વમાં દેશભરમાં સંપૂર્ણ ક્રાંતિનું આંદોલન ચરમસીમાએ હતું. દિલ્હીના રામલીલા મેદાનમાં લાખોની મેદની સમક્ષ જેપીએ રાષ્ટ્રકવિ દિનકરની પંક્તિ લલકારી હતી કે, સિંહાસન ખાલી કરો કે જનતા આવે છે. આ દબાણ અને સત્તા ગુમાવવાના ડરને કારણે જ મધરાતે લોકશાહી પર તાળાબંધી કરવાનો માર્ગ પસંદ કરવામાં આવ્યો.
અસહમતિનો અવાજ જેલના સળિયા પાછળ કેદ
ઈમરજન્સી લાગુ થતાંની સાથે જ નાગરિકોના તમામ મૂળભૂત અધિકારોને સસ્પેન્ડ કરી દેવામાં આવ્યા. વિરોધ પક્ષના તમામ નાના-મોટા નેતાઓને રાતોરાત જેલના સળિયા પાછળ ધકેલી દેવામાં આવ્યા. જયપ્રકાશ નારાયણ, અટલ બિહારી વાજપેયી, લાલકૃષ્ણ અડવાણી, મોરારજી દેસાઈ, ચૌધરી ચરણ સિંહ અને જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિસ જેવા દિગ્ગજ નેતાઓને નજરકેદ કે જેલમાં ધકેલી દેવાયા.
એક અંદાજ મુજબ, આ 21 મહિના દરમિયાન દેશભરમાંથી એક લાખથી વધુ કાર્યકરો, પત્રકારો અને નાગરિકોને મીસા અને ડીઆઈઆર જેવા કાયદા હેઠળ ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. આ એ સમય હતો જ્યારે નાગરિકોને પોતાની ધરપકડ સામે અદાલતમાં જવાનો પણ અધિકાર નહોતો. લોકશાહીમાં જે અસહમતિ અને વિરોધને નાગરિકોનો કાનૂની અધિકાર માનવામાં આવે છે, તેને રાજ્ય સત્તા દ્વારા ઘોર અપરાધ ગણી લેવામાં આવ્યો.
જ્યારે મીડિયાની કલમ પર પણ લોખંડી સેન્સરશિપ લાદવામાં આવી
લોકશાહીના ચોથા સ્તંભ સમાન મીડિયા પર ઈમરજન્સીનો પ્રહાર સૌથી વધુ ક્રૂર હતો. 25 જૂનની મધરાતે જ દિલ્હીના બહાદુર શાહ ઝફર માર્ગ પર સ્થિત તમામ મુખ્ય અખબારોની વીજળી કાપી નાખવામાં આવી હતી જેથી સવારે અખબાર છપાઈ ન શકે. ત્યારબાદ દેશભરમાં સખત સરકારી સેન્સરશિપ લાગુ કરવામાં આવી. કોઈપણ સમાચાર, સંપાદકીય કે કાર્ટૂન છાપતા પહેલા સરકારી સેન્સર્સની મંજૂરી લેવી ફરજિયાત બની ગઈ.
આ ભયના માહોલમાં કેટલાક સાહસિક મીડિયા ગૃહોએ અનોખી રીતે વિરોધ નોંધાવ્યો. ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ અને સ્ટેટ્સમેન જેવા અખબારોએ વિરોધ દર્શાવવા માટે પોતાના સંપાદકીય પાના સંપૂર્ણપણે ખાલી છોડી દીધા. જો કે, મોટાભાગના મીડિયા ગૃહોએ સરકારના દબાણ સામે ઘૂંટણ ટેકવી દીધા હતા. તે સમયે લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ મીડિયાની આ લાચારી પર એક કટાક્ષ કર્યો હતો કે, તમને માત્ર નમવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તમે તો ઘૂંટણિયે પડી ગયા.
જુલમ અને ન્યાયતંત્રની લાચારી
ઈમરજન્સી દરમિયાન દેશની બંધારણીય સંસ્થાઓ કઈ હદે નબળી પડી ગઈ હતી તેનો સૌથી મોટો પુરાવો ન્યાયતંત્રના નિર્ણયોમાં જોવા મળ્યો. કુખ્યાત એડીએમ જબલપુર કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે પણ ચુકાદો આપ્યો કે ઈમરજન્સી દરમિયાન નાગરિકોને જીવવાનો અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર પણ રહેતો નથી. માત્ર જસ્ટિસ એચ આર ખન્નાએ આ ચુકાદા સામે અસહમતિ દર્શાવી હિંમત બતાવી હતી, જેના કારણે તેમને સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ બનતા રોકી દેવામાં આવ્યા હતા.
બીજી તરફ, સંજય ગાંધીના નેતૃત્વમાં ચાલેલા ફરજિયાત પરિવાર નિયોજન કાર્યક્રમ અને દિલ્હીના તુર્કમાન ગેટ પર કરવામાં આવેલા બળજબરીપૂર્વકના દબાણ હટાવવાના કાર્યોએ સામાન્ય જનતામાં જબરદસ્ત આક્રોશ ફેલાવ્યો હતો. લાખો ગરીબો અને મધ્યમ વર્ગના લોકોની બળજબરીપૂર્વક નસબંધી કરવામાં આવી, જે સામાન્ય નાગરિકના શરીર અને ગરિમા પર સીધો હુમલો હતો.
જનતાની અદાલત અને કાયમી સવાલો
લાંબી અને પીડાદાયક રાહ જોયા બાદ, આખરે 21 માર્ચ 1977ના રોજ ઈમરજન્સી હટાવી લેવામાં આવી. ત્યારબાદ દેશમાં જ્યારે સામાન્ય ચૂંટણીઓ યોજાઈ, ત્યારે ભારતના જાગૃત મતદારોએ એક શાંત અને ક્રાંતિકારી ન્યાય આપ્યો. સત્તાના નશામાં ચૂર શાસકોને ધૂળ ચટાડી દેવામાં આવી. ઇન્દિરા ગાંધી પોતે ચૂંટણી હારી ગયા અને દેશમાં પ્રથમ બિન-કોંગ્રેસી સરકાર અસ્તિત્વમાં આવી.
આજે જ્યારે આપણે આ ઐતિહાસિક ઘટનાના 51 વર્ષ પૂરા થવા પર વિચાર કરીએ છીએ, ત્યારે આપણને સમજાય છે કે લોકશાહી માત્ર બંધારણીય પુસ્તકોમાં લખેલા શબ્દોથી નથી ચાલતી. તે વાસ્તવિકતામાં ત્યારે જ જીવે છે જ્યારે સત્તા અને જનતા વચ્ચે સંવાદ ચાલુ રહે. ઈમરજન્સીનો આ કાળો સમયગાળો આપણને યાદ અપાવે છે કે સત્તાનો અતિશય પ્રભાવ હંમેશા જોખમી નીવડે છે. તેથી જ ન્યાયતંત્ર અને મીડિયા જેવા લોકશાહીના સ્તંભો હંમેશા મુક્ત અને નીડર હોવા અનિવાર્ય છે, જેથી કોઈ વડાપ્રધાન કે સરકાર ક્યારેય બંધારણથી ઉપર જઈ ન શકે.
51 વર્ષ વીતી ગયા પછી પણ આ ઇતિહાસ આપણને કેટલાક સવાલો પૂછે છેઃ
શું કોઈ બહુમતીવાળી સરકારને નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોને કચડી નાખવાનો અધિકાર છે?
શું રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના નામે નાગરિક આઝાદીને હંમેશ માટે બંધક બનાવી શકાય?
જો મીડિયા સત્તા સમક્ષ આત્મસમર્પણ કરી દે, તો લોકશાહી કઈ રીતે બચશે?
શું પોતાના સ્વાર્થ માટે બંધારણીય સંસ્થાઓને નબળી પાડવી દેશહિતમાં છે?
અને સૌથી મહત્ત્વનો પ્રશ્ન, શું ભારતના લોકો ફરી ક્યારેય આવી સરમુખત્યારશાહી સહન કરશે ખરા?
ઈમરજન્સીનો ઇતિહાસ એ વાતની ગવાહી પૂરે છે કે લોકશાહી એ કોઈ કાયમી વરદાન નથી, પણ એક એવી જવાબદારી છે જેને દરરોજ સાચવવી પડે છે. જ્યાં સુધી દેશના નાગરિકો સજાગ છે, મીડિયા મુક્ત છે અને ન્યાયતંત્ર અડીખમ છે, ત્યાં સુધી લોકશાહીનો સૂર્ય ક્યારેય અસ્ત થઈ શકે નહીં.
