કેબિનેટે રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમ ‘સમુદ્ર મંથન’ને મંજૂરી આપી

નવી દિલ્હી, 1 ઓગસ્ટ, 2026: પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં કેન્દ્રીય કેબિનેટે ગઈકાલે પેટ્રોલિયમ અને નવલકથા ગેસ મંત્રાલયની કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના “સમુદ્ર મંથન” – રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમને મંજૂરી આપી છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2030-31 સુધી અમલીકરણ માટે ₹84,084 કરોડનો મંજૂર ખર્ચ ધરાવે છે. આ ભારતનું આજ સુધીનું સૌથી મહત્વાકાંક્ષી ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન મિશન છે.

આ મંજૂરી ભારતના હાઇડ્રોકાર્બન સંશોધન અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રને મજબૂત કરવા માટે પ્રધાનમંત્રીના નેતૃત્વ હેઠળ હાથ ધરવામાં આવેલા પરિવર્તનકારી સુધારાઓની શ્રેણીનું શિખર છે.

રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમ

રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમ, સમુદ્ર મંથન, નીતિને ક્રિયાન્વિત કરીને અને ઊર્જા સુરક્ષા તથા આત્મનિર્ભર ભારત તરફની ભારતની યાત્રામાં એક નવો અધ્યાય શરૂ કરીને આ સુધારાઓ પર આગળ વધે છે.

ભારત ક્રૂડ ઓઇલનો વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો ઉપભોક્તા દેશ છે, જેનું વાર્ષિક આયાત બિલ લગભગ USD 144 અબજ (લગભગ ₹13 લાખ કરોડ) છે. તાજેતરના ભૌગોલિક રાજકીય ઘટનાક્રમોએ દર્શાવ્યું છે તેમ, ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્ર માટે ઊર્જા સંસાધનોની સુરક્ષિત અને અવિરત પહોંચ વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવે છે.

આ પણ વાંચોઃ ભગવા વસ્ત્રોમાં સંસદ સંકુલમાં નૌટંકી કરનાર પપ્પુ યાદવ સામે કેસ દાખલ

આગામી દાયકાઓમાં ભારતની ઊર્જા માંગ સતત વધવાની ધારણા હોવાથી, આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા, ઊર્જા સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવા અને દેશના લાંબા ગાળાના આર્થિક વિકાસને સુરક્ષિત કરવા માટે સ્થાનિક તેલ અને ગેસનું ઉત્પાદન વધારવું આવશ્યક છે.

2014થી સરકારે હાઇડ્રોકાર્બન સંશોધન અને ઉત્પાદન માટે અનુકૂળ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં માળખાકીય સુધારા હાથ ધર્યા છે:

ઓફશોર એરિયા ખોલવો

અગાઉના “નો-ગો” વિસ્તારોમાંથી 99% થી વધુ વિસ્તારોને હટાવી દેવામાં આવ્યા છે, જેનાથી પ્રથમ વખત ભારતના વિશિષ્ટ આર્થિક ક્ષેત્ર (EEZ) નો એક મિલિયન ચોરસ કિલોમીટરથી વધુનો વિસ્તાર સંશોધન માટે ઉપલબ્ધ થયો છે.

કરાર પ્રણાલીનું આધુનિકીકરણ: ભારતે પ્રોડક્શન શેરિંગ કોન્ટ્રાક્ટમાંથી રેવેન્યુ શેરિંગ કોન્ટ્રાક્ટ તરફ પ્રયાણ કર્યું છે, જેનાથી નાણાકીય માળખું સરળ બન્યું છે અને વહીવટી હસ્તક્ષેપ ઘટાડીને પારદર્શિતામાં સુધારો થયો છે.

ધારાકીય સુધારા: ઓઇલફીલ્ડ્સ (રેગ્યુલેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ) સુધારા અધિનિયમ, 2025 એ કરાર આધારિત સ્થિરતા પૂરી પાડીને, સંકલિત પેટ્રોલિયમ કામગીરીને માન્યતા આપીને, વિવાદ નિવારણ પદ્ધતિઓને મજબૂત કરીને અને સમકાલીન નિયમનકારી આર્કિટેક્ચર સ્થાપિત કરીને આ ક્ષેત્રને સંચાલિત કરતા કાનૂની માળખાનું આધુનિકીકરણ કર્યું છે.

નવા નિયમો દ્વારા અમલીકરણ

પેટ્રોલિયમ અને નેચરલ ગેસ રૂલ્સ, 2025 એ વ્યવસાય કરવાની સરળતા (ઈઝ ઓફ ડુઈંગ બિઝનેસ) ને પ્રોત્સાહન આપીને, નિયમનકારી કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરીને અને પેટ્રોલિયમ લીઝના વહીવટને સરળ બનાવીને આ સુધારાઓને કાર્યાન્વિત કર્યા છે.

સમાન નિર્ણય લેવાનું માળખું: સરકારે તમામ કોન્ટ્રાક્ટ વ્યવસ્થામાં સચિવોની અધિકૃત સમિતિ (એમ્પાવર્ડ કમિટી ઓફ સેક્રેટરીઝ) ની રચના અને જનાદેશને ધોરણસર કર્યો છે, જેથી તમામ ઓપરેટરો માટે તેમના કરાર ક્યારે સાઇન કરવામાં આવ્યા હતા તે ધ્યાનમાં લીધા વિના સાતત્ય અને સમાન તકો સુનિશ્ચિત કરી શકાય.

સંશોધન પર વધુ ધ્યાન

ONGC અને ઓઇલ ઇન્ડિયાના પરફોર્મન્સ પેરામીટર્સને સંશોધન પ્રવૃત્તિઓ પર વધુ ભાર મૂકવા માટે પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે, જે ભારતના સ્થાનિક હાઇડ્રોકાર્બન સંસાધન આધારને વિસ્તારવા માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત કરે છે.

હાઇડ્રોકાર્બન સંશોધન એ મૂડી-સઘન અને લાંબા ગાળાની પ્રવૃત્તિ છે, જેમાં સંશોધન બ્લોકના એવોર્ડથી લઈને વ્યાપારી ઉત્પાદનની શરૂઆત સુધી સામાન્ય રીતે 5–10 વર્ષનો સમયગાળો લાગે છે. આ ભારતની વધતી જતી ઊર્જા માંગને પહોંચી વળવા માટે સતત સંશોધનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.

વધુમાં, હાલના તેલ અને ગેસ ક્ષેત્રોમાં દર વર્ષે આશરે 6–7% નું કુદરતી ઉત્પાદન ઘટે છે, જેના કારણે સ્થાનિક હાઇડ્રોકાર્બન ઉત્પાદનને જાળવી રાખવા માટે સતત સંશોધન અને નવી શોધો આવશ્યક બને છે.

ડીપવોટર એક્સપ્લોરેશન

આ પડકારોને પહોંચી વળવા માટે, સરકારે સંશોધન-સંચાલિત વૃદ્ધિ તરફ નીતિને પુનઃસ્થાપિત કરી છે. રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમ “સમુદ્ર મંથન” હેઠળ, સરકાર ડીપવોટર એક્સપ્લોરેશન કુવાઓના શિશુ/ડ્રિલિંગ ખર્ચના 50% સુધીની નાણાકીય સહાય પૂરી પાડશે, જેથી સંશોધનનું જોખમ ઘટશે, રોકાણને પ્રોત્સાહન મળશે અને ભારતના ઓફશોર હાઇડ્રોકાર્બન ક્ષમતાના વિકાસમાં ઝડપ આવશે.

ભારતની ભવિષ્યની હાઇડ્રોકાર્બન ક્ષમતા મોટાભાગે કૃષ્ણા-ગોદાવરી, કાવેરી, મહાનદી અને આંદામાન પ્રદેશ જેવા ડીપવોટર અને અલ્ટ્રા-ડીપવોટર બેસિનમાં રહેલી છે. આ સરહદી વિસ્તારોમાં સંશોધન માટે અદ્યતન ટેકનોલોજી અને નોંધપાત્ર રોકાણની જરૂર છે, જેમાં એક જ ડીપવોટર સંશોધન કૂવાની કિંમત આશરે USD 125–150 million થાય છે. આવા સંશોધનની ઉચ્ચ-જોખમ, ઉચ્ચ-ખર્ચ પ્રકૃતિને ઓળખીને, સરકાર સતત રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરવા, સંશોધનને ઝડપી બનાવવા અને ભારતના ઓફશોર હાઇડ્રોકાર્બન સંસાધનોને બહાર લાવવા માટે જોખમ-ભાગીદારી (રિસ્ક-શેરિંગ) અભિગમ અપનાવી રહી છે.

તેથી સમુદ્ર મંથનને ઓફશોર સંશોધનનું જોખમ ઘટાડવા, ખાનગી રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરવા, સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત કરવા અને ઓફશોર સંશોધન તથા ઉત્પાદન મૂલ્ય શ્રૃંખલામાં કાયમી રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાના નિર્માણ માટે એક વ્યૂહાત્મક રાષ્ટ્રીય હસ્તક્ષેપ તરીકે પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યું છે.

રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમ “સમુદ્ર મંથન” નીતિગત સુધારાઓથી મિશન-મોડ અમલીકરણ તરફના સંક્રમણને ચિહ્નિત કરે છે. 31 માર્ચ, 2031 સુધી Phase-I માં ₹84,084 કરોડના ખર્ચ સાથે કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના તરીકે મંજૂર કરાયેલ આ યોજના ઓફશોર હાઇડ્રોકાર્બન સંશોધન અને ઉત્પાદનને ઝડપી બનાવવા માટે એકીકૃત અભિગમ અપનાવે છે.

આ યોજના ચાર મુખ્ય ઘટકો ધરાવે છે: (i) ₹28,534 કરોડના ખર્ચ સાથે આધુનિક ઓફશોર સિસ્મિક ડેટાનું સંપાદન અને પ્રોસેસિંગ; (ii) ₹43,200 કરોડની ફાળવણી સાથે 60 ડીપવોટર સંશોધન કુવાઓનું ડ્રિલિંગ, જેમાં યોગ્ય ડ્રિલિંગ ખર્ચના 50% સુધીની સરકારી સહાય અથવા કૂવા દીઠ ₹675 crore, બેમાંથી જે ઓછું હોય તે; (iii) શોધોના વ્યાપારીકરણને સરળ બનાવવા માટે ₹10,000 કરોડના ખર્ચ સાથે સામાન્ય ઓફશોર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હબનો વિકાસ; અને (iv) નિર્ણાયક સાધનો અને સેવાઓના સ્થાનિક ઉત્પાદન અને સ્થાનિકીકરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ₹2,000 કરોડના ખર્ચ સાથે ઓઇલ એન્ડ ગેસ મેન્યુફેક્ચરિંગ એન્ડ સર્વિસ ઝોનની સ્થાપના.

સ્થાનિક તેલ અને ગેસનું ઉત્પાદન વધારવાનો લક્ષ્યાંક

સંશોધનની સફળતાને આધીન, રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમ – સમુદ્ર મંથનનો ઉદ્દેશ્ય ભારતના સ્થાનિક તેલ અને ગેસ ઉત્પાદનને વાર્ષિક આશરે 62 MMTOE થી વધારીને 80 MMTOE કરવાનો અને દેશના હાઇડ્રોકાર્બન સંસાધન આધારને 1.6 અબજ TOE થી વધારીને 2.2 અબજ TOE કરવાનો છે. વધારાના ઉત્પાદનમાં વાર્ષિક રૂ. ₹1 lakh કરોડના ક્રૂડ ઓઇલની આયાતમાં ઘટાડો કરવાની ક્ષમતા છે, જેનાથી ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત થશે અને આયાત નિર્ભરતા ઘટશે.

બહેતર ડેટા, રિસ્ક-શેરિંગ, સામાન્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ દ્વારા મજબૂત ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન ઇકોસિસ્ટમ બનાવીને, સમુદ્ર મંથન ભારતને ડીપવોટર એક્સપ્લોરેશન અને પ્રોડક્શનમાં રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાનું નિર્માણ કરવા, આપણી ઊર્જા-સુરક્ષા સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવા અને આયાત પરની આપણી લાંબા ગાળાની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સક્ષમ બનાવશે.