નવી દિલ્હી, 31 ઓક્ટોબર 2026: વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાં ચાલી રહેલી ઉથલપાથલ અને પશ્ચિમ એશિયામાં જારી સંઘર્ષ વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે ભારતના ઈંધણ નિકાસ દરમાં એક મહત્વપૂર્ણ ફેરફારની જાહેરાત કરી છે. નાણા મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલી નવીનતમ અધિસૂચના અનુસાર, પેટ્રોલની નિકાસ પર લાગતી સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઈઝ ડ્યુટીને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી દેવામાં આવી છે. જો કે, આનાથી વિપરીત સરકારે ડીઝલ અને એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (એટીએફ – હવાઈ ઈંધણ) ની નિકાસ પરના શુલ્કમાં વધારો કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ક્રૂડ ઓઈલની આપૂર્તિમાં આવેલી અડચણો વચ્ચે ઘરેલુ બજારમાં ઈંધણની પૂરતી ઉપલબ્ધતા જાળવી રાખવા અને રિફાઈનરીઓના નિકાસ વલણને સંતુલિત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી આ નીતિગત પગલું ભરવામાં આવ્યું છે.
નાણા મંત્રાલય દ્વારા શનિવારે જારી કરાયેલા આદેશ મુજબ, વિશેષ વધારાની એક્સાઈઝ ડ્યુટીમાં સંશોધિત દરો તાત્કાલિક અસરથી લાગુ કરી દેવામાં આવ્યા છે. દરોમાં થયેલા મુખ્ય ફેરફારોમાં પેટ્રોલની નિકાસ પર લાગતી ડ્યુટીને રૂ. 2.50 પ્રતિ લીટરથી ઘટાડીને શૂન્ય કરી દેવામાં આવી છે, એટલે કે હવે પેટ્રોલની નિકાસ પર કોઈ ટેક્સ નહીં લાગે. બીજી તરફ, ડીઝલના નિકાસ શુલ્કમાં રૂ. 3 પ્રતિ લીટરનો વધારો કરવામાં આવ્યો છે, જેથી આ દર રૂ. 8.50 પ્રતિ લીટરથી વધીને હવે રૂ. 11.50 પ્રતિ લીટર થઈ ગયો છે. તેમજ હવાઈ ઈંધણ (એટીએફ) ની નિકાસ પરના શુલ્કમાં 50 પૈસા પ્રતિ લીટરનો વધારો કરાયો છે, જેના પછી તેનો નવો દર રૂ. 10.50 થી વધીને રૂ. 11.00 પ્રતિ લીટર પહોંચી ગયો છે.
-
સરકારે ઈંધણ નિકાસ દરોમાં ફેરફાર કેમ કર્યો?
ઈંધણ પર નિકાસ શુલ્ક (વિન્ડફોલ ટેક્સ) લગાવવાની શરૂઆત માર્ચના ઉત્તરાર્ધમાં થઈ હતી, જ્યારે પશ્ચિમ એશિયામાં ફાટી નીકળેલા સંઘર્ષના કારણે વૈશ્વિક ઉર્જા પૂરવઠો ખોરવાયો હતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ઊંચી સપાટીએ પહોંચી ગયા હતા. તે સમયે સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો કે ભારતીય રિફાઈનરીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં મળતા ઊંચા માર્જિનના ચક્કરમાં ઘરેલુ બજારની ઉપેક્ષા ન કરે. સંઘર્ષ શરૂ થતા પહેલા ભારતની કુલ કાચા તેલની આયાતનો લગભગ 45 ટકા હિસ્સો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (જલડમરૂમધ્ય) થઈને પસાર થતો હતો. આ મુખ્ય દરિયાઈ માર્ગ પર વ્યાપારી જહાજોની આવાજાહીમાં ઊભી થયેલી અડચણોને કારણે ભારતને પોતાના ક્રૂડ ઓઈલના સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા લાવવાની ફરજ પડી છે.
પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધના કારણે કાચા તેલના વૈશ્વિક પુરવઠા પર દબાણ યથાવત્ છે, શિપિંગ જોખમો વધ્યા છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય કિંમતો ઊંચી છે. તેમ છતાં, ભારત સરકારે છૂટક બજાર પર પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ સ્થિર રાખીને ઘરેલુ ગ્રાહકોને વૈશ્વિક આંચકાઓથી બચાવી રાખ્યા છે. બીજી બાજુ, નિકાસ શુલ્ક દ્વારા સરકાર રિફાઈનરીઓ દ્વારા વિદેશ મોકલવામાં આવતા ઈંધણની માત્રાને નિયંત્રિત કરી રહી છે. આંકડાઓ મુજબ, એપ્રિલ-સપ્ટેમ્બરના સમયગાળા દરમિયાન મોંઘા ક્રૂડ ઓઈલ અને નબળા રૂપિયાના કારણે, કુલ જથ્થામાં ઘટાડો થવા છતાં, ભારતની ઈંધણ નિકાસથી થતી આવકમાં લગભગ 50 ટકાનો શાનદાર વધારો નોંધાયો છે.
આ સંશોધન દર્શાવે છે કે સરકાર વૈશ્વિક ઉર્જા સંકટ અને ઘરેલુ બજારની સ્થિરતા વચ્ચે એક નાજુક સંતુલન સાધવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. જ્યાં પેટ્રોલ પરથી ડ્યુટી હટાવવી એ નિકાસકારો માટે રાહતરૂપ છે, જ્યારે ડીઝલ અને એટીએફ પર વધેલા દરો ઘરેલુ બજારમાં પૂરતો પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવાની રણનીતિનો એક ભાગ છે. આગામી દિવસોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતો અને પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ પર સરકારની સીધી નજર રહેશે.
