હેમંત પરમાર દ્વારા
શું મોટા ઉદ્યોગપતિઓ સાથેનો ટકરાવ રાહુલ ગાંધીને વારસામાં મળ્યો છે? આજે આ પ્રશ્ન ઉપસ્થિત કરવાનું કારણ એ છે કે વર્તમાન રાજકીય ચિત્રમાં આપણે અવારનવાર સમાચાર માધ્યમો અને જાહેર મંચો પર કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીને દેશના અગ્રણી ઉદ્યોગપતિઓ જેવા કે અદાણી અને અંબાણી વિરુદ્ધ પ્રહારો કરતા જોઈએ છીએ. ઘણા રાજકીય વિશ્લેષકો અને સામાન્ય નાગરિકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે રાહુલ ગાંધી દ્વારા ઉદ્યોગપતિઓ પર સતત કરવામાં આવતા આ હુમલા પાછળનું મુખ્ય કારણ શું હોઈ શકે? કેટલાક લોકોનું માનવું છે કે કોર્પોરેટ જગત સામેનો આ આક્રમક અભિગમ તેમને વારસાગત મળ્યો છે, જેનું સીધું જોડાણ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નેહરુના સમયગાળા સાથે રહેલું છે.
ચાલો આપણે ઇતિહાસના એ અજાણ્યા પાનાઓ તરફ નજર કરીએ, જ્યાં “ડાલડા” બ્રાન્ડથી શરૂ થઈને તત્કાલીન સમયના સૌથી મોટા ઉદ્યોગપતિ શેઠ રામકૃષ્ણ ડાલમિયા અને વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ વચ્ચેનો ગંભીર વૈચારિક અને રાજકીય ટકરાવ છુપાયેલો છે.
ડાલડા, નેહરુ અને સામ્રાજ્યના પતનની શરૂઆત
તમે કદાચ વિચારી રહ્યા હશો કે લોકપ્રિય બ્રાન્ડ “ડાલડા” અને પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ વચ્ચે શું સંબંધ હોઈ શકે? વાસ્તવમાં, આજે પણ ભારતીય રસોડામાં વનસ્પતિ ઘીના પર્યાય તરીકે ઓળખાતું “ડાલડા” એ હિન્દુસ્તાન લીવરનું ભારતનું પ્રથમ વનસ્પતિ ઘી હતું. આ બ્રાન્ડ અને તે સમયના વિશાળ ઔદ્યોગિક સામ્રાજ્યના માલિક સ્વતંત્ર ભારતના અતિ પ્રભાવશાળી અને ધનિક શેઠ રામકૃષ્ણ ડાલમિયા હતા. આપણે નાનપણથી જ ટાટા, બિરલા અને ડાલમિયા આ ત્રણ મોટા ઔદ્યોગિક ઘરાનાઓનાં નામ સાંભળતા આવ્યા છીએ. પરંતુ આજે વ્યાપારી નકશા પરથી ડાલમિયા સામ્રાજ્ય ક્યાંક ખોવાઈ ગયું છે અને તેનું નામ પણ બહુ સાંભળવા મળતું નથી.
આ પાછળનું મુખ્ય કારણ કોંગ્રેસની નેહરુ સરકારના સમયગાળા દરમિયાન થયેલો ગંભીર વ્યાપારિક અને વૈચારિક મતભેદ માનવામાં આવે છે. દેશવાસીઓ પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અને નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ સાથેના નેહરુના તણાવપૂર્ણ વ્યવહારથી તો વાકેફ છે જ, પરંતુ ખૂબ ઓછા લોકો એ જાણે છે કે પોતાની હઠ અને જીદના કારણે તેમણે દેશના તે સમયના અગ્રણી ખરબપતિ શેઠ રામકૃષ્ણ ડાલમિયાને પણ કેસોમાં ફસાવીને માત્ર જેલમાં જ નહોતા મોકલ્યા, પરંતુ તેમનું અબજો રૂપિયાનું સામ્રાજ્ય પણ ધૂળમાં મેળવી દીધું હતું.
એક સામાન્ય સેલ્સમેનથી દેશના સૌથી મોટા ઉદ્યોગપતિ સુધીની સફર
રામકૃષ્ણ ડાલમિયાનો જન્મ રાજસ્થાનના ચિડાવા નામના એક નાના કસબામાં અત્યંત સામાન્ય અને ગરીબ અગ્રવાલ પરિવારમાં થયો હતો. પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી તેઓ પોતાના મામા પાસે કોલકાતા ગયા અને શેરબજારમાં એક સેલ્સ રિપ્રેઝન્ટેટિવ તરીકે વ્યાપારિક કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. પોતાની અદભુત કોઠાસૂઝ અને તીક્ષ્ણ વ્યાપારિક બુદ્ધિના બળે નસીબે પણ તેમનો સાથ આપ્યો અને થોડા જ વર્ષોમાં તેઓ દેશના સૌથી મોટા ઉદ્યોગપતિ બની ગયા.
તેમનું ઔદ્યોગિક સામ્રાજ્ય દેશભરમાં ફેલાયેલું હતું, જેમાં સમાચારપત્રો (ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા), બેંકો, વીમા કંપનીઓ, વિમાન સેવાઓ (એરલાઇન્સ), સિમેન્ટ, કાપડ અને ખાદ્ય પદાર્થો જેવા સેંકડો ઉદ્યોગો સામેલ હતા. ડાલમિયાજીની ઉદારતા અને આર્થિક મદદના કારણે દેશના તમામ મોટા રાજકીય નેતાઓ સાથે તેમના મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો હતા.
વૈચારિક ટકરાવ: હિન્દુ કોડ બિલ અને ગૌહત્યા આંદોલન
શેઠ ડાલમિયા કટ્ટર સનાતની હિન્દુ હતા અને પ્રખ્યાત હિન્દુ સંત સ્વામી કરપાત્રીજી મહારાજ સાથે ખૂબ જ ગાઢ સંબંધો ધરાવતા હતા. ૧૯૪૮માં સ્વામી કરપાત્રીજી મહારાજે “રામ રાજ્ય પરિષદ” નામના રાજકીય પક્ષની સ્થાપના કરી, જે ૧૯૫૨ની પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણીમાં ૧૮ બેઠકો જીતીને લોકસભામાં મુખ્ય વિપક્ષી તાકાત તરીકે ઉભરી આવી હતી.
ખરો વિવાદ ત્યારે શરૂ થયો જ્યારે દેશમાં હિન્દુ કોડ બિલ અને દેશમાં સંપૂર્ણપણે ગૌવધ પર કાયદાકીય પ્રતિબંધ મૂકવો જેવા મહત્ત્વના બિલ પર નેહરુ અને ડાલમિયા વચ્ચે ગંભીર મતભેદો સપાટી પર આવ્યા.
પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ હિન્દુ કોડ બિલ પસાર કરવા માટે મક્કમ હતા, જ્યારે સ્વામી કરપાત્રીજી મહારાજ અને ડાલમિયા સનાતની હિન્દુ મૂલ્યોના આધારે આ બિલની વિરુદ્ધમાં હતા. હિન્દુ કોડ બિલ અને ગૌહત્યા પર પ્રતિબંધ મૂકવા માટે ચલાવાયેલા દેશવ્યાપી આંદોલનને ડાલમિયાજીએ સંપૂર્ણ આર્થિક સહાય પૂરી પાડી હતી. નેહરુના દબાણ હેઠળ લોકસભામાં હિન્દુ કોડ બિલ પસાર થયું, જેમાં હિન્દુ મહિલાઓ માટે છૂટાછેડાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. દેશના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ પણ આ બિલના કેટલાક પ્રસ્તાવોની સખત વિરુદ્ધમાં હતા અને તેમણે તેને મંજૂરી આપવાની ના પાડી હતી. પરંતુ જિદ્દી નેહરુએ આને પોતાનું અપમાન સમજ્યું અને આ વિધેયકને સંસદના બંને ગૃહોમાંથી ફરી પસાર કરાવીને રાષ્ટ્રપતિ પાસે મોકલ્યું, જેના કારણે બંધારણીય જોગવાઈઓ અનુસાર રાષ્ટ્રપતિએ તેને અંતે મંજૂરી આપવી પડી. આ ઘટનાએ જવાહરલાલ નેહરુને ડાલમિયાના જાની-દુશ્મન બનાવી દીધા.
નેહરુની નારાજગી અને ડાલમિયા સામ્રાજ્યનું પતન
નેહરુએ પોતાના વૈચારિક વિરોધી શેઠ રામકૃષ્ણ ડાલમિયાને ઘૂંટણિયે લાવવા માટે એક ચોક્કસ યોજના બનાવી. વડાપ્રધાનના ઇશારે સંસદમાં ડાલમિયા જૂથની કંપનીઓમાં કથિત નાણાકીય ગેરરીતિઓ અને કૌભાંડના આક્ષેપો જોરશોરથી ઉઠાવવામાં આવ્યા. આ આક્ષેપોની તપાસ માટે તાત્કાલિક “વિવિયન આયોગ” ની સ્થાપના કરવામાં આવી અને આખો મામલો સ્પેશિયલ પોલીસ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ (જેને આજે સીબીઆઈ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) ને તપાસ માટે સોંપાયો.
નેહરુએ આખી સરકારી મશીનરીને ડાલમિયા વિરુદ્ધ કામે લગાડી દીધી. દરેક સરકારી વિભાગ દ્વારા તેમને હેરાન પરેશાન કરવામાં આવ્યા, જેના કારણે તે સમયના ૧ લાખ કરોડની સંપત્તિના માલિક ડાલમિયા નાદાર બની ગયા. આખરે તેમણે પોતાની કિંમતી અસ્કયામતો જેવી કે ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, હિન્દુસ્તાન લીવર અને અનેક ઉદ્યોગો અત્યંત નજીવી કિંમતે વેચવા પડ્યા. અંતે અદાલતી કેસ ચાલ્યો અને ડાલમિયાને ત્રણ વર્ષની કેદની સજા કરવામાં આવી, જેના કારણે તેમણે જેલની કાળકોટડીમાં દિવસો પસાર કરવા પડ્યા.
ગૌરક્ષાનો સંકલ્પ અને અંતિમ શ્વાસ
વ્યક્તિગત જીવનમાં ડાલમિયા અત્યંત ધાર્મિક અને દાનવીર પ્રકૃતિના વ્યક્તિ હતા. પોતાના સારા દિવસોમાં તેમણે કરોડો રૂપિયા સામાજિક અને ધાર્મિક કાર્યોમાં દાન તરીકે અર્પણ કર્યા હતા. તેમણે દેશમાં ગૌવંશની હત્યા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ ન લાગે ત્યાં સુધી અન્નનો ત્યાગ કરવાનો કઠોર સંકલ્પ લીધો હતો. તેમણે આ સંકલ્પને પોતાના જીવનના છેલ્લા શ્વાસ સુધી પાળ્યો અને ગૌવંશ હત્યાના વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન વર્ષ ૧૯૭૮માં તેમણે પોતાના પ્રાણ ત્યાગી દીધા.
આજના રાજકારણ સાથે કનેક્શન
જ્યારે આપણે ભૂતકાળના આ ઐતિહાસિક ઘટનાક્રમનો અભ્યાસ કરીએ છીએ, ત્યારે સમજાય છે કે આજે પણ કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધી જે રીતે અદાણી અને અંબાણી જેવા કોર્પોરેટ ઘરાનાઓ પર વારંવાર પ્રહારો કરે છે, તે વાસ્તવમાં નેહરુ-ગાંધી પરિવારની જૂની વ્યાપારિક સંઘર્ષની પરંપરા અને વૈચારિક વારસાને જ પ્રતિબિંબિત કરે છે. સત્તા અને દેશના અગ્રણી ઉદ્યોગપતિઓ વચ્ચેનો આ વૈચારિક ટકરાવ ભારતીય રાજકારણના ઇતિહાસમાં નવો નથી.
