નવી દિલ્હી, 3 નવેમ્બર 2026: ભારતના પ્રથમ સ્પેસ-બેઝ્ડ સોલર ઓબ્ઝર્વેટરી, આદિત્ય-L1 એ વૈજ્ઞાનિકોને સોલર ઇરપ્શન અથવા કોરોનલ માસ ઇરપ્શન (CME)ના વિસ્તરણના સ્વરૂપને સમજવામાં અને તેમાં નવી આંતરદ્રષ્ટિ મેળવવામાં મદદ કરી છે. આ સ્પેસ-વેધર અભ્યાસો માટે મહત્વપૂર્ણ હોઈ શકે છે અને જેના કારણે આપણા ઉપગ્રહો અને સંચાર નેટવર્કને અસર થઈ શકે છે.
સપ્ટેમ્બર 2023માં લોન્ચ કરાયેલ આદિત્ય L 1 સેટેલાઇટ હવે સૂર્ય-પૃથ્વી L1 પોઇન્ટ પર કાર્યરત છે, જે સૂર્યના સતત નિરીક્ષણો પૂરા પાડે છે. તે 7 પેલોડ્સ ધરાવે છે, જેમાંથી વિઝિબલ એમિશન લાઇન કોરોનાગ્રાફ (VELC), પ્રાથમિક પેલોડ, વિવિધ મોડ્સમાં એકસાથે સોલર કોરોનાનું નિરીક્ષણ કરવા માટે ડિઝાઇન કરાયેલ એક ઈન્ટરનલી ઓકલ્ટેડ કોરોનાગ્રાફ છે.
આદિત્ય-L1 પરના વિઝિબલ એમિશન લાઇન કોરોનાગ્રાફના ડેટાને NASA ના SDO સ્પેસક્રાફ્ટના પૂરક નિરીક્ષણો અને થ્રી-ડાયમેન્શનલ મોડેલિંગ સાથે જોડીને, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ (DST) ની સ્વાયત્ત સંસ્થા ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એસ્ટ્રોફિઝિક્સ (IIA) ના વૈજ્ઞાનિકો સોલર ઇરપ્શનના સંપૂર્ણ 3-D જીઓમેટ્રી અને ડાયનેમિક્સને પુનઃનિર્માણ કરવા સક્ષમ બન્યા હતા.
એસ્ટ્રોફિઝિકલ જર્નલ લેટર્સમાં પ્રકાશિત થયેલા તેમના અભ્યાસમાં પ્રથમ વખત દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે, અગાઉ વિચારવામાં આવ્યું હતું તેમ, CME સૂર્યમાંથી સરળ સિમિટ્રિક બબલની જેમ બહારની તરફ વિસ્તર્યું ન હતું. તેના બદલે, તે અસમાન વિસ્તરણમાંથી પસાર થયું અને અસિમિટ્રિક શેપ ધારણ કર્યો. CME વિસ્તરણમાં આ તફાવતો પૃથ્વી તરફ પ્રયાણ કરતી વખતે તેની ઝડપને અસર કરી શકે છે, જેના કારણે સ્પેસ-વેધરમાં વિક્ષેપ પડે છે.
-
મિશન ગરમ કોરોનલ પ્લાઝ્માને કેપ્ચર
VELC કોરોનામાં ઉચ્ચ આયોનાઇઝ્ડ આયર્ન અણુઓને કારણે 530.3 nm વેવલેન્થ ગ્રીન એમિશન લાઇનમાં સ્પેક્ટ્રોસ્કોપી દ્વારા ઉભરતા CMEs નો અભ્યાસ કરે છે. આ લાઇન એમિશન ગરમ કોરોનલ પ્લાઝ્માને કેપ્ચર કરે છે જે લગભગ 1.8 મિલિયન કેલ્વિનના તાપમાને હોય છે. ડોપ્લર શિફ્ટ, અથવા આ એમિશન લાઇનની વેવલેન્થમાં ફેરફાર, લાઇન ઓફ સાઇટ સાથે અને સોલર ડિસ્કની નજીક પ્લાઝ્માના વેગ વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે. આ વિશિષ્ટ ક્ષમતા ધરાવતા VELCની ડિઝાઇન અને નિર્માણ IIA દ્વારા હોસકોટે સ્થિત CREST કેમ્પસમાં આવેલી MGK મેનન લેબ ફોર સ્પેસ સાયન્સ ખાતે ISRO ના નોંધપાત્ર સપોર્ટ સાથે કરવામાં આવ્યું હતું.
અભ્યાસના મુખ્ય લેખક અને IIAના PhD વિદ્યાર્થી સૌરભ ત્રિપાઠીએ સમજાવ્યું, “અમે 5 ઓગસ્ટ 2024ના રોજ થયેલા CMEનું નિરીક્ષણ VELCનો ઉપયોગ કરીને તેમજ NASAના સોલર ડાયનેમિક્સ ઓબ્ઝર્વેટરી (SDO) પરના એટમોસ્ફેરિક ઇમેજિંગ એસેમ્બલી (AIA)ના ડેટા દ્વારા કર્યું હતું”. આ CME સૂર્યના પશ્ચિમી ભાગ (વેસ્ટર્ન લિમ્બ) નજીકના એક સક્રિય વિસ્તારમાંથી લોન્ચ થયું હતું. VELCનો સ્પેક્ટ્રોસ્કોપિક ડેટા બ્લુવર્ડ અને રેડ-વર્ડ શિફ્ટેડ એમિશનની અસાધારણ છતાં સ્પષ્ટ ડોપ્લર પેટર્ન દર્શાવે છે, જે અનુક્રમે આપણી તરફ અને આપણાથી દૂર જઈ રહેલા પ્લાઝ્માની ગતિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
