રાજ્યો વચ્ચેના સહિયારા શિક્ષણ દ્વારા ભારતીય શાસનને પ્રાદેશિક વિવિધતાને અનુરૂપ બનાવવું જ જોઈએ: ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહ

નવી દિલ્હી, 11 જુલાઈ 2026: ભારતની વિવિધતા માત્ર તેના સમાજમાં જ નહીં પરંતુ તેની શાસન પ્રણાલીઓમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે, જે જાહેર વહીવટની આગામી પેઢીના નિર્માણ માટે સતત શીખવા, શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓના આદાનપ્રદાન અને અનુકૂલનશીલ નેતૃત્વને આવશ્યક બનાવે છે, તેમ કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભાર) અને પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય, પર્સનલ, જાહેર ફરિયાદો અને પેન્શન, પરમાણુ ઊર્જા અને અંતરિક્ષ રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે મસૂરી ખાતેની લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી નેશનલ એકેડેમી ઓફ એડમિનિસ્ટ્રેશન (LBSNAA) ખાતે ભારતીય વહીવટી સેવા (IAS) ના અધિકારીઓ માટેના ફેઝ-IV મિડ-કેરિયર ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામ (MCTP) ના 21મા રાઉન્ડના સમાપન સત્રને સંબોધતા જણાવ્યું હતું.

મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે ભારતના શાસનના આગામી તબક્કા માટે સતત શીખવાની પ્રક્રિયા, યુવા નેતૃત્વ, સંસ્થાકીય નવીનતા અને નાગરિક-કેન્દ્રીય સુધારાઓ જરૂરી છે. દરેક રાજ્ય અલગ-અલગ વહીવટી વાસ્તવિકતાઓ, આકાંક્ષાઓ અને વિકાસલક્ષી પ્રાથમિકતાઓ ધરાવે છે તેના પર ભાર મૂકતા, તેમણે અધિકારીઓને વિવિધ કેડરોમાં પોતાના અનુભવો અને સફળ શાસન પદ્ધતિઓ સક્રિયપણે શેર કરવા વિનંતી કરી જેથી ભારતની પ્રાદેશિક વિવિધતા વહીવટી શક્તિનો સ્ત્રોત બને.

15 જૂનથી 10 જુલાઈ દરમિયાન આયોજિત ચાર સપ્તાહના આ કાર્યક્રમમાં, મિશન કર્મયોગી હેઠળ અદ્યતન ક્ષમતા નિર્માણ માટે 14 વર્ષથી વધુનો વહીવટી અનુભવ ધરાવતા દેશભરના 51 IAS અધિકારીઓ એકત્રિત થયા હતા. સહભાગીઓ વિવિધ કેડર અને શાસનના વિવિધ ક્ષેત્રોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા. આ પ્રસંગે LBSNAA ના ડાયરેક્ટર શ્રીરામ તારાનિકાંતિ, વરિષ્ઠ ફેકલ્ટી સભ્યો અને કાર્યક્રમ સાથે જોડાયેલા પ્રતિષ્ઠિત રિસોર્સ પર્સન્સ પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

• અધિકારીઓ સાથે સીધો સંવાદ

પરંપરાગત સંબોધનથી હટીને, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે એકતરફી વ્યાખ્યાન આપવાને બદલે અધિકારીઓ સાથે સીધો સંવાદ કરવાનું પસંદ કર્યું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે જે અધિકારીઓએ જાહેર સેવામાં લગભગ બે દાયકા ગાળ્યા છે તેઓ અમૂલ્ય વહીવટી અનુભવ અને વ્યવહારુ સૂઝ ધરાવે છે જે શાસન સુધારા અને સિવિલ સર્વિસીસ તાલીમની ભવિષ્યની દિશા નક્કી કરવામાં મદદરૂપ થવી જોઈએ. તેમણે ઉમેર્યું કે તાલીમ કાર્યક્રમો વધુને વધુ પરસ્પર શિક્ષણ માટેના પ્લેટફોર્મ બનવા જોઈએ જ્યાં અનુભવી અધિકારીઓ જેટલું શીખે છે તેટલું જ પોતાનું પ્રદાન પણ આપે.

ભારતની વહીવટી વિવિધતા પર ભાર મૂકતા, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે નોંધ્યું કે ભૌગોલિક સ્થિતિ, સંસ્કૃતિ, ભાષા, રાજકીય સંદર્ભ અને વિકાસલક્ષી પ્રાથમિકતાઓમાં તફાવતને કારણે વિવિધ પ્રદેશોમાં શાસનના પડકારો નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે. તેમણે જણાવ્યું કે દરેક રાજ્યે તેની સ્થાનિક વાસ્તવિકતાઓને અનુરૂપ નવીન ઉકેલો વિકસાવ્યા છે. વિવિધ કેડરના અધિકારીઓ વચ્ચે વધુ સંવાદ આ સફળ પદ્ધતિઓને અન્ય સ્થળોએ અપનાવવા સક્ષમ બનાવશે, જેનાથી દેશભરમાં શાસન મજબૂત થશે.

મિશન કર્મયોગીનો ઉલ્લેખ કરતા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે આ કાર્યક્રમે નિયમ-આધારિત વહીવટને બદલે ભૂમિકા-આધારિત શાસન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને સિવિલ સર્વિસીસમાં ક્ષમતા નિર્માણની ફિલસૂફીમાં મૂળભૂત પરિવર્તન આણ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે iGOTKarmayogi પ્લેટફોર્મે સમગ્ર સરકારમાં સતત શીખવાની પ્રક્રિયાને સંસ્થાકીય રૂપ આપ્યું છે, જે દરેક સ્તરના અધિકારીઓને ઉભરતા શાસનના પડકારોના પ્રતિભાવમાં તેમના જ્ઞાન, કૌશલ્યો અને ક્ષમતાઓને નિયમિતપણે અપગ્રેડ કરવા સક્ષમ બનાવે છે.

• છેલ્લા દાયકામાં શાસન સુધારાઓ

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા દાયકામાં શાસન સુધારાઓ ટેકનોલોજી, પારદર્શિતા અને નાગરિકોમાં વિશ્વાસ દ્વારા સમર્થિત સાહસિક નિર્ણયો દ્વારા સંચાલિત રહ્યા છે. તેમણે ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) જેવી પહેલોનો ઉલ્લેખ કર્યો, જેણે ગેરરીતિઓ અટકાવી છે અને ₹3.4 લાખ કરોડથી વધુની બચત પેદા કરી છે, આ ઉપરાંત યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI), ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, JAM ટ્રિનિટી અને CPGRAMS ને શાસન પ્રણાલીમાં નવીનતાના ઉદાહરણો તરીકે ગણાવ્યા, જેમણે કાર્યક્ષમતા, પારદર્શિતા અને સેવા વિતરણમાં સુધારો કરવા માટે વૈશ્વિક માન્યતા મેળવી છે.

મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે ભારત આજે માત્ર ટેકનોલોજી અપનાવનાર દેશ રહેવાને બદલે કેટલીક અદ્યતન ટેકનોલોજીમાં વૈશ્વિક લીડર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. નેશનલ ક્વોન્ટમ મિશન, દેશની ઝડપથી વિસ્તરી રહેલી સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ, અંતરિક્ષ ક્ષેત્રને ખાનગી ભાગીદારી માટે ખુલ્લું મૂકવું અને પરમાણુ ક્ષેત્રમાં તાજેતરના સુધારાઓનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ પહેલો ટેકનોલોજી સંચાલિત વૃદ્ધિ અને નવીનતા આધારિત વિકાસ તરફ ભારતના સંક્રમણને દર્શાવે છે.

સરકાર અને ઉદ્યોગો વચ્ચે બદલાતા સંબંધો પર પ્રકાશ પાડતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રો વચ્ચેનું પરંપરાગત વિભાજન સતત સહયોગી વિકાસ મોડલમાં ફેરવાઈ ગયું છે. અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ખાનગી ભાગીદારીનું નોંધપાત્ર વિસ્તરણ આ અભિગમ દ્વારા પેદા થયેલા આત્મવિશ્વાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે અને દર્શાવે છે કે જ્યારે સરકાર માત્ર એક નિયમનકાર તરીકે કામ કરવાને બદલે સુવિધા પ્રદાતા તરીકે કામ કરે છે ત્યારે નવીનતા ખીલે છે.