કાશી વિદ્વત પરિષદ હિન્દુઓ માટે આચારસંહિતા તૈયાર કરશે
[અલકેશ પટેલ] રિવોઈ ન્યૂઝ, 29 જુલાઈ, 2026 – હિન્દુઓ માટે એક સર્વમાન્ય આચારસંહિતા તૈયાર થઈ રહી છે અને ટૂંક સમયમાં તે પુસ્તક સ્વરૂપે ઉપલબ્ધ થશે તેમ કાશી વિદ્વત પરિષદના મહામંત્રી ડૉ. રામનારાયણ દ્વિવેદીજીનું કહેવું છે. તાજેતરમાં કાશીમાં રિવોઈ ન્યૂઝ સાથેની એક વિશેષ મુલાકાતમાં ડૉ. રામનાયણ દ્વિવેદીએ આદર્શ હિન્દુ આચારસંહિતા, રામ મંદિરમાં કાશી વિદ્વત પરિષદની ભૂમિકા, કાશીની પંચકોશી યાત્રા સહિત વિવિધ મુદ્દે વાતચીત કરી હતી.
તેમણે જણાવ્યું કે, વિવિધ કારણસર હિન્દુ સમાજમાં પ્રવેશી ગયેલા જ્ઞાતિ-જાતિવાદના વિભાજનને કારણે સમગ્ર હિન્દુ સમાજને ઘણું નુકસાન થઈ રહ્યું છે. તેમાંથી સમાજ અને દેશને બચાવવાનું વિદ્વત પરિષદ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. અને એ જ અનુસંધાને આચારસંહિતા તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે જેથી ઉપરછલ્લા ભેદભાવોને દૂર કરીને એક મજબૂત દેશનું ફરીથી નિર્માણ કરી શકાય.
કોણ છે ડૉ. રામનારાયણ દ્વિવેદી?
ડૉ. રામનારાયણ દ્વિવેદીજી બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીમાં સંસ્કૃત વિભાગના વડા છે. દેશ અને દુનિયાના વિવિધ હિન્દુ સંગઠનો સાથે સક્રિય રીતે સંકળાયેલા ડૉ. દ્વિવેદી હાલ કાશી વિદ્વત પરિષદના મહામંત્રી તરીકે દેશમાં હિન્દુ સમાજને લગતા વિવિધ વિષયો ઉપર સક્રિય ભૂમિકા ભજવીને માર્ગદર્શન આપી રહ્યા છે. તેમણે રિવોઈને જણાવ્યું કે, એક હજાર વર્ષ પછી વર્તમાન સમય ભારત માટે શ્રેષ્ઠ સમય છે. આ જ સમય છે જ્યારે આપણા માટે બધાં ક્ષેત્રમાં સર્વોચ્ચ સ્થાને પહોંચવાની તક ઊભી થઈ છે.
ડૉ. દ્વિવેદીજીના મતે દેશની માનવ સંપદા તો એ જ છે, પરંતુ અગાઉ રાજકીય અને શાસકીય સહિત વિવિધ પ્રકારની પ્રતિકૂળતાઓને કારણે આપણે વિશ્વગુરુ બનવાનું સ્વપ્ન જોઈ શકતા નહોતા. જોકે આજે હવે આ બધી અનુકૂળતાઓ થવાથી આપણે ટૂંક સમયમાં વિશ્વગુરુ બનીશું એમાં શંકા નથી તેવો તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો.
કાશીની પંચકોશી પરિક્રમા: આધ્યાત્મિક મહાત્મ્ય, દાર્શનિક રહસ્ય અને મોક્ષનું ધામ
આ વિશેષ મુલાકાત દરમિયાન દ્વિવેદીજીએ કાશીની વિશ્વવિખ્યાત પંચકોશી પરિક્રમા વિશે પણ કેટલીક સરસ વાતો કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે, સાહિત્ય અને શાસ શાસ્ત્રમાં આવે છે કે ‘વાક્યાર્થ જ્ઞાન’ પહેલાં ‘પદાર્થ જ્ઞાન’ હોવું જરૂરી છે. અદ્વૈત દર્શન અને વેદાંતમાં શરીર અને ચેતના સાથે જોડાયેલા 5 કોશ (અન્નમય કોશ, પ્રાણમય કોશ, મનોમય કોશ, વિજ્ઞાનમય કોશ અને આનંદમય કોશ)ની ચર્ચા આવે છે. શાસ્ત્રોમાં આ 5 કોશ અને 5 દેવોની ઉપાસના (પંચદેવોપાસના)નો મહિમા સનાતન પરંપરામાં સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે.
આ સાથે જ કાશી એ ભગવાન શિવની નગરી છે અને શિવનું સ્વરૂપ ‘પંચવક્ત્ર’ (પાંચ મુખવાળું) માનવામાં આવ્યું છે. પંચમી તિથિને પણ શાસ્ત્રોમાં પૂર્ણ તિથિ ગણવામાં આવી છે, આ દિવસે આરાધના-ઉપાસના કરવાથી ઈશાનેશ્વર મહાદેવના આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થાય છે. ‘ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનામ્’ મુજબ ઈશાનેશ્વર મહાદેવ સમસ્ત વિદ્યાઓના દાતા છે.
‘પંચકોશી’ નામનું રહસ્ય અને અંતર
આ સઘળા ‘પંચ’ શબ્દોનો સમન્વય થઈને આ યાત્રાનું નામ પંચકોશી પડ્યું. વ્યાવહારિક દ્રષ્ટિએ જો સમગ્ર પંચકોશી પરિક્રમાનો માર્ગ જોડવામાં આવે, તો તે લગભગ 25 કોશ (Pancha Vin Sati Kosi) આસપાસ થાય છે. લોકબોલીમાં કે સંક્ષિપ્તમાં ઉચ્ચારણ કરવાના કારણે 25 કોશની આ પરિક્રમાને સંક્ષિપ્તમાં ‘પંચકોશી’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પાપમુક્તિ અને પંચકોશીની વિશિષ્ટતા
કાશીમાં ભગવાન શિવનું સ્વરૂપ દરેક યુગમાં બદલાય છે. સતયુગ (કૃતયુગ)માં છત્ર આકાર, ત્રેતામાં ચક્ર આકાર, દ્વાપરમાં રથ આકાર અને કલિયુગમાં કાશી શંખાકાર રૂપમાં બિરાજમાન છે.
શાસ્ત્રોમાં પંચકોશી ક્ષેત્રની મહિમા બતાવતા કહ્યું છે:
અન્યક્ષેત્રે કૃતં પાપં પુણ્યક્ષેત્રે વિનશ્યતિ |
પંચકોશ્યાં કૃતં પાપં વજ્રલેપો ભવિષ્યતિ ||
અર્થાત્, અન્ય સ્થળોએ થયેલા પાપ પુણ્યક્ષેત્રમાં જવાથી નષ્ટ થઈ જાય છે, પરંતુ કાશી અને પંચકોશી ક્ષેત્રની અંદર થયેલું પાપ વજ્રલેપ (અક્ષય) બની જાય છે. એટલા માટે જ કાશીવાસીઓ માટે વર્ષમાં એકવાર પંચકોશી પરિક્રમા કરવાનું વિધાન છે. જાણી-અજાણે થયેલા પાપોનું નિવારણ આ પંચકોશી પરિક્રમાથી થઈ જાય છે.
મણિકર્ણિકા ઘાટનો મહિમા
કાશીનો મણિકર્ણિકા ઘાટ એ શ્રેષ્ઠ તીર્થ છે. જ્યારે ભગવાન શિવ અત્યંત પ્રસન્ન થઈને નૃત્ય કરી રહ્યા હતા, ત્યારે માતા પાર્વતીની મણિ (કાનની બાજુમાંથી મણિ/કુંડળ) આ સ્થાન પર ખરી પડી હતી, તેથી આ સ્થળનું નામ ‘મણિકર્ણિકા’ પડ્યું. સ્કંદ પુરાણના ‘કાશીખંડ’માં આનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે.
એવું માનવામાં આવે છે કે દરરોજ મધ્યાહ્ન કાળે સ્વયં ભગવાન શિવ, સમય-સમયે સમાધિજી, ભૈરવજી, દત્તાત્રેયજી તથા મહર્ષિ વેદવ્યાસજી અહીં સ્નાન કરવા પધારે છે. સંતોની પરંપરા મુજબ, પૂજ્ય ભારતી તેજ મહારાજ જેવા સિદ્ધ સંતોએ પણ આ વાતની પુષ્ટિ કરી હતી કે જો કોઈ બપોરે 12:00 વાગ્યા પછી ગંગાકિનારે કાળા તિલ-ચોખા લઈને બેસે અને કોઈ પૂર્ણ સિદ્ધ પુરુષ ત્યાં સ્નાન કરતા દેખાય, તો સમજવું કે તે સ્વયં વેદવ્યાસજી કે સિદ્ધ સંત છે. એટલા માટે ભુમંડળ પર મણિકર્ણિકા સમાન બીજું કોઈ તીર્થ નથી.
પરિક્રમાની પદ્ધતિ અને વિધાન
બનારસના સમાજમાં ગુરુ તરીકે પ્રચલિત ડૉ. દ્વિવેદીજીએ પરિક્રમાની પદ્ધતિ અને તેના વિધાન વિશે પણ વિગતવાર માહિતી રિવોઈને આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે, પંચકોશી પરિક્રમાની શરૂઆત મણિકર્ણિકા ઘાટે સ્નાન કરી, સંકલ્પ લઈને થાય છે. ત્યારબાદ બાબા વિશ્વનાથના જ્ઞાનવાપી તીર્થ પર સંકલ્પ થઈને યાત્રા આગળ વધે છે. માર્ગમાં કંદવા (પાંડવ સ્થાન), ભીમચંડી, રામેશ્વર જેવા વિવિધ પાવન મુકામો આવે છે.
૧. મહાશિવરાત્રિની પરિક્રમા (ધાવતી યાત્રા): મહાશિવરાત્રિના સમયે કાશીવાસીઓ એક જ દિવસમાં આ પરિક્રમા પૂરી કરે છે. તેને ‘ધાવતી’ (દોડતી) યાત્રા કહે છે, જેમાં રોકાયા વગર, નિરંતર ચાલતા રહીને યાત્રા પૂર્ણ કરવામાં આવે છે.
૨. ઋતુ અનુસાર પરિક્રમા: માગશર (માર્ગશીર્ષ) કે મહા (માઘ) મહિનામાં શાસ્ત્રોક્ત વિધિ-વિધાનથી યાત્રા કરવાનો મહિમા છે.
સાંખ્ય દર્શન અને 25 તત્વોનું વિજ્ઞાન
સાંખ્ય દર્શન અનુસાર આપણું શરીર 25 તત્વો (Panchavin Sati Tattva) – પંચમહાભૂત, પંચતન્માત્રા, પંચજ્ઞાનેન્દ્રિય, પંચકર્મેન્દ્રીય અને મન-બુદ્ધિ-અહંકાર-ચિત્ત વગેરેથી બનેલું છે.
જ્યારે સાધક 25 કોશની પંચકોશી પરિક્રમા કરે છે, ત્યારે તેના શરીરનું એક-એક તત્વ જાગ્રત થાય છે અને સમગ્ર શરીર દીપકની જ્યોતિ સમાન પ્રકાશિત થઈ ઊઠે છે. આપણી 10 ઇન્દ્રિયો (આંખ, કાન, હાથ વગેરે) દ્વારા થયેલા પાપોનું પ્રાયશ્ચિત આ યાત્રા દ્વારા થાય છે.
જો કોઈ સાધક પાવડરી (જોડા) વગર, મૌન રહીને, એકટાણું અથવા નિરાહાર રહીને શાસ્ત્રોક્ત નિયમો અને વ્રત સાથે આ પરિક્રમા કરે, તો તેને શાસ્ત્રોમાં વર્ણવેલું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
કાશીનું વ્યાપક સ્વરૂપ અને દાર્શનિક સંતોની ભૂમિ
કાશીમાં માત્ર પંચકોશી જ નહીં, પરંતુ અંતર્ગ્રહી પરિક્રમા, અષ્ટ ભૈરવ યાત્રા, અષ્ટ વિનાયક યાત્રા, 56 વિનાયક યાત્રા અને કેદારખંડ યાત્રા જેવી વિવિધ પરિક્રમાઓનો મહિમા છે. કેદારખંડમાં જ્યારે કોઈ જીવ શરીર છોડે છે, ત્યારે તેના પાપ ગમે તેટલા ગંભીર હોય, શિવજી તેને શીઘ્ર ભસ્મ કરીને ‘ઢુંઢી યાત્રા’ અને ‘રુન્ડીરાજ’ની કૃપાથી મુક્તિ આપે છે.
કાશી એ સમરસતાનું ઉત્તમ પ્રતીક છે. અહીં માતા અન્નપૂર્ણાના ચરણોમાં ભગવાન શિવ સ્વયં ભિક્ષા માંગે છે. કાશીવાસીઓ માટે સંપૂર્ણ ત્રિલોક જ પોતાનો દેશ છે:
સ્વદેશો ભુવનત્રયમ્ |
સર્વે ભવન્તુ સુખિનઃ ||
જે ભગવાન શંકરાચાર્યનો અદ્વૈત દર્શન, રામાનુજાચાર્યનો વિશિષ્ટાદ્વૈત દર્શન તેમજ સંત કબીર, સંત રવિદાસ (રૈદાસ), ગોસ્વામી તુલસીદાસ અને રામાનંદાચાર્ય જેવા મહાન સંતોની સાધનાભૂમિ રહી છે.
નિષ્કર્ષ:
કાશી એ માત્ર એક શહેર નથી, પરંતુ મોક્ષની મહાવિશ્વવિદ્યાલય છે. આ વિશ્વવિદ્યાલયના કુલાધિપતિ સ્વયં બાબા વિશ્વનાથ છે અને અન્નદાત્રી માતા અન્નપૂર્ણા છે. પંચકોશી પરિક્રમા એ જીવાત્માને તેના તમામ પાપોમાંથી મુક્ત કરીને પરમ પદ (મોક્ષ) તરફ લઈ જનારો દિવ્ય માર્ગ છે.
