બાલી નહીં… આ વખતે પ્રંબાનન જજો! કેમ? જુઓ વીડિયો

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની એક મુલાકાત પછી ઇન્ડોનેશિયાનું આ ભવ્ય હિંદુ મંદિર કેમ બની શકે છે ભારતીય પ્રવાસીઓનું નવું આકર્ષણ?

દર વર્ષે દિવાળીની રજાઓ શરૂ થાય એટલે હજારો ભારતીય પરિવારો વિદેશ પ્રવાસનું આયોજન કરે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ઇન્ડોનેશિયાનું બાલી ભારતીય પ્રવાસીઓ માટે સૌથી લોકપ્રિય સ્થળોમાંનું એક બની ગયું છે. સોશિયલ મીડિયા પર બાલીના દરિયાકિનારા, લીલાછમ ખેતરો, ભવ્ય રિસોર્ટ અને અદભૂત સૂર્યાસ્તના દૃશ્યો સતત જોવા મળે છે. પરંતુ એક રસપ્રદ હકીકત એ છે કે બાલીની મુલાકાત લેતા મોટાભાગના ભારતીયોને એ વાતની જાણ પણ નથી હોતી કે તેનાથી થોડાક જ અંતરે વિશ્વના સૌથી ભવ્ય હિંદુ મંદિર સમૂહોમાંનું એક આવેલું છે. તેનું નામ છે *પ્રંબાનન મંદિર. હજારો વર્ષ જૂનું આ મંદિર માત્ર ઇન્ડોનેશિયાનું ગૌરવ જ નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં ભારતીય સંસ્કૃતિની અસરનું જીવંત સ્મારક પણ છે.

તાજેતરમાં ભારતના વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ ઇન્ડોનેશિયાની મુલાકાત દરમિયાન પ્રંબાનન મંદિરની મુલાકાત લીધી. મંદિરના ભવ્ય શિખરો સામે ઉભેલા વડાપ્રધાનના ફોટા અને વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર ઝડપથી વાયરલ થયા. કરોડો ભારતીયોએ પ્રથમ વખત આ મંદિરને આટલી નજીકથી જોયું. ઘણા લોકો માટે તો “પ્રંબાનન” નામ પણ નવું હતું. પરંતુ આ મુલાકાતે લાખો લોકોના મનમાં એક પ્રશ્ન જરૂર ઉભો કર્યો કે વિશ્વના સૌથી મોટા મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા દેશમાં આટલું ભવ્ય હિંદુ મંદિર કેવી રીતે હોઈ શકે?

વડાપ્રધાનની મુલાકાત કોઈ સ્થળને વૈશ્વિક ચર્ચામાં જરૂર લાવી દે છે

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં એક રસપ્રદ બાબત વારંવાર જોવા મળી છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી જે સ્થળોની મુલાકાત લે છે અથવા જે સ્થળોને વિશેષ પ્રોત્સાહન આપે છે, તે સ્થળો અચાનક જ કરોડો લોકોના ધ્યાનમાં આવી જાય છે. આ માત્ર રાજકીય ચર્ચાનો વિષય નથી, પરંતુ પ્રવાસન ક્ષેત્રે પણ તેની અસર જોવા મળી છે. કચ્છનું સફેદ રણ એક સમય ગુજરાતની બહાર બહુ ઓછા લોકો જાણતા હતા. આજે રણોત્સવ આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખ ધરાવે છે. સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી થોડા જ વર્ષોમાં ભારતના સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતા પ્રવાસન સ્થળોમાં સામેલ થઈ ગયું છે. અયોધ્યામાં શ્રીરામ જન્મભૂમિ મંદિર ખુલ્યા પછી ત્યાં દરરોજ હજારો નહીં, લાખો શ્રદ્ધાળુઓ પહોંચવા લાગ્યા. અલબત્ત, આ પરિવર્તન માત્ર એક વ્યક્તિની મુલાકાતથી જ આવ્યું છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. સરકારની નીતિઓ, પ્રવાસન સુવિધાઓ, સોશિયલ મીડિયા અને લોકોની વધતી જતી જિજ્ઞાસા જેવા અનેક પરિબળો સાથે મળીને આ બદલાવ સર્જે છે. તેમ છતાં, એ વાત ચોક્કસ છે કે વડાપ્રધાનની મુલાકાત કોઈ સ્થળને વૈશ્વિક ચર્ચામાં જરૂર લાવી દે છે. પ્રંબાનન મંદિરના સંદર્ભમાં પણ આવું જ બનતું જોવા મળી રહ્યું છે.

જુઓ વીડિયોઃ

ઇન્ડોનેશિયાના જાવા ટાપુ પર યોગ્યાકાર્તા શહેરની નજીક આવેલું પ્રંબાનન મંદિર નવમી સદીમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. લગભગ ઈ.સ. 850ની આસપાસ સંજય વંશના રાજાઓએ તેનું નિર્માણ કરાવ્યું હોવાનું ઇતિહાસકારો માને છે. આ માત્ર એક મંદિર નથી, પરંતુ લગભગ 240 જેટલા નાના-મોટા મંદિરો ધરાવતો વિશાળ મંદિર સમૂહ છે. સમગ્ર દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં આ સૌથી મોટું હિંદુ મંદિર સમૂહ માનવામાં આવે છે. તેની ભવ્યતા એટલી અદ્ભુત છે કે પ્રથમ નજરે જ કોઈપણ વ્યક્તિ આશ્ચર્યમાં પડી જાય.

પ્રંબાનન મંદિર હિંદુ ધર્મના ત્રિમૂર્તિ સિદ્ધાંતને સમર્પિત

પ્રંબાનન મંદિર હિંદુ ધર્મના ત્રિમૂર્તિ સિદ્ધાંતને સમર્પિત છે. અહીં ભગવાન શિવ, ભગવાન વિષ્ણુ અને ભગવાન બ્રહ્માના ત્રણ મુખ્ય મંદિરો બનાવવામાં આવ્યા છે. તેમાં ભગવાન શિવનું મંદિર સૌથી વિશાળ અને સૌથી ઊંચું છે, જે આશરે 47 મીટર ઊંચું છે. તેની ઊંચાઈ, કોતરણી અને સ્થાપત્ય એટલા અદભૂત છે કે આજે પણ વિશ્વભરના સ્થાપત્ય નિષ્ણાતો તેનો અભ્યાસ કરવા અહીં આવે છે. ભગવાન શિવના મંદિરની અંદર સ્થાપિત વિશાળ પ્રતિમા ઉપરાંત ભગવાન ગણેશ, મહર્ષિ અગસ્ત્ય અને દેવી દુર્ગાની મૂર્તિઓ પણ જોવા મળે છે. દેવી દુર્ગાની પ્રતિમા સાથે જોડાયેલી “લોરો જોન્ગગ્રાંગ” નામની લોકકથા આજે પણ ઇન્ડોનેશિયામાં ખૂબ લોકપ્રિય છે, જે દર્શાવે છે કે અહીં ભારતીય પરંપરા અને સ્થાનિક સંસ્કૃતિનું અનોખું સંમિશ્રણ થયું છે.

આ મંદિરની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની દિવાલો પર કોતરાયેલી રામાયણની કથા છે. મંદિરની પરિક્રમા કરતાં તમે જાણે કોઈ પથ્થરમાં લખાયેલું મહાકાવ્ય વાંચી રહ્યા હો એવો અનુભવ થાય છે. ભગવાન રામનો વનવાસ, સીતાજીનું હરણ, હનુમાનજીની લંકા યાત્રા અને રાવણ સાથેનું યુદ્ધ એમ રામાયણના એક પછી એક પ્રસંગો અત્યંત જીવંત શિલ્પો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. નવમી સદીના શિલ્પકારોએ માત્ર હથોડી અને છીણીની મદદથી પથ્થરમાં સર્જેલી આ કળા આજે પણ આધુનિક ટેક્નોલોજીના યુગમાં લોકોને આશ્ચર્યચકિત કરી દે છે.

ઘણા ભારતીયો માને છે કે ઇન્ડોનેશિયામાં હિંદુ સંસ્કૃતિ માત્ર બાલી સુધી જ સીમિત છે, પરંતુ હકીકતમાં હજારો વર્ષ પહેલાં સમગ્ર જાવા પ્રદેશમાં હિંદુ અને બૌદ્ધ રાજવંશોનું શાસન હતું. ભારતમાંથી વેપારીઓ, સંતો, વિદ્વાનો અને કલાકારો સમુદ્ર માર્ગે અહીં પહોંચતા. તેઓ સાથે સંસ્કૃત ભાષા, રામાયણ, મહાભારત, સ્થાપત્યકળા, શિલ્પકળા અને ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાન પણ અહીં પહોંચ્યું. પરિણામે ઇન્ડોનેશિયાની સંસ્કૃતિમાં ભારતીય પરંપરાનો ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો. આજે પણ ઇન્ડોનેશિયામાં અનેક લોકોના નામ સંસ્કૃત પરથી પ્રેરિત છે, રામાયણ અને મહાભારત પર આધારિત નૃત્યનાટિકાઓ યોજાય છે અને હિંદુ પરંપરાના અનેક ચિહ્નો ત્યાંની કલા અને સંસ્કૃતિમાં જીવંત જોવા મળે છે.

સંગીત, નૃત્ય અને અભિનય દ્વારા જીવંત થતી રામાયણની કથા

આ મંદિરની એક બીજી વિશેષતા છે એ તેની સામે ખુલ્લા આકાશ નીચે યોજાતું વિશ્વવિખ્યાત “રામાયણ બેલે”. સાંજ પડે પછી પ્રકાશથી ઝગમગતું મંદિર અને તેની સામે સંગીત, નૃત્ય અને અભિનય દ્વારા જીવંત થતી રામાયણની કથા એક અવિસ્મરણીય અનુભવ બની જાય છે. વિશ્વભરના હજારો પ્રવાસીઓ ખાસ આ કાર્યક્રમ જોવા માટે અહીં આવે છે. ભારતીય પ્રવાસીઓ માટે તો આ અનુભવ વધુ ભાવનાત્મક બની જાય છે, કારણ કે પોતાના દેશનું મહાકાવ્ય વિદેશની ધરતી પર એટલી ભવ્યતા સાથે રજૂ થતું જોવું એ ગર્વની લાગણી જન્માવે છે.

પ્રંબાનન મંદિરનો ઇતિહાસ સરળ રહ્યો નથી

પ્રંબાનન મંદિરનો ઇતિહાસ સરળ રહ્યો નથી. સમયાંતરે આવેલા ભૂકંપો અને જ્વાળામુખીની અસરને કારણે તેને ઘણું નુકસાન થયું છે. ખાસ કરીને 2006ના વિનાશક ભૂકંપમાં મંદિરના ઘણા ભાગો ક્ષતિગ્રસ્ત થયા હતા. પરંતુ ઇન્ડોનેશિયા સરકારે વિશ્વભરના પુરાતત્ત્વવિદો અને સંરક્ષણ નિષ્ણાતોની મદદથી તેનું અત્યંત વૈજ્ઞાનિક પુનઃસ્થાપન કર્યું. આજે જ્યારે પ્રવાસી અહીં પહોંચે છે ત્યારે તેને કદાચ અંદાજ પણ નહીં આવે કે આ ભવ્ય સ્મારક કેટલી મોટી કુદરતી આફતોમાંથી પસાર થયું છે.

પ્રવાસ માત્ર સુંદર સ્થળો જોવાનું નામ નથી

જો તમે આગામી સમયમાં બાલી પ્રવાસનું આયોજન કરી રહ્યા હો, તો માત્ર દરિયાકિનારા અને રિસોર્ટ સુધી પોતાને સીમિત ન રાખશો. બાલીથી જાવા માટે નિયમિત વિમાની સેવા ઉપલબ્ધ છે અને યોગ્યાકાર્તા પહોંચીને થોડા જ સમયમાં પ્રંબાનન મંદિરની મુલાકાત લઈ શકાય છે. સવારે મંદિરના સ્થાપત્યનો અભ્યાસ કરો અને સાંજે રામાયણ બેલેનો આનંદ માણો. આવો અનુભવ કદાચ જીવનમાં એક જ વાર મળે. પ્રવાસ માત્ર સુંદર સ્થળો જોવાનું નામ નથી; તે ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને માનવ સંસ્કૃતિના વિકાસને સમજવાનો પણ એક માર્ગ છે. પ્રંબાનન તમને આ ત્રણેયનો અનોખો અનુભવ કરાવે છે.

ભારત અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે સાંસ્કૃતિક સંબંધોનું જીવંત પ્રતીક

પ્રંબાનન માત્ર પથ્થરનું એક ભવ્ય મંદિર નથી. તે ભારત અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે હજારો વર્ષથી રહેલા સાંસ્કૃતિક સંબંધોનું જીવંત પ્રતીક છે. તે આપણને યાદ અપાવે છે કે ભારતીય સંસ્કૃતિએ વિશ્વમાં પોતાનો પ્રભાવ યુદ્ધો દ્વારા નહીં, પરંતુ વેપાર, જ્ઞાન, કલા, સાહિત્ય અને આધ્યાત્મિકતાના માર્ગે સ્થાપિત કર્યો હતો. જ્યારે કોઈ ભારતીય પ્રંબાનનના શિખરો સામે ઊભો રહે છે ત્યારે તેને માત્ર એક અદ્ભુત સ્થાપત્ય જ દેખાતું નથી; તેને પોતાના ઇતિહાસનો એવો ગૌરવશાળી અધ્યાય દેખાય છે, જેની જાણ કદાચ તેને આજે સુધી નહોતી. કદાચ આ જ કારણ છે કે પ્રંબાનનની મુલાકાત લીધા પછી ઘણા પ્રવાસીઓ એક જ વાત કહેશે કે”અમે બાલી જોવા ગયા હતા, પરંતુ ત્યાં જઈને આપણો પોતાનો ઇતિહાસ શોધી લાવ્યા.”

શું આ દિવાળીએ પ્રંબાનનમાં ભારતીય પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં રેકોર્ડબ્રેક વધારો થશે? તેનો ચોક્કસ જવાબ આજે કોઈ આપી શકે નહીં. પ્રવાસન અનેક પરિબળો પર આધાર રાખે છે. પરંતુ એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની મુલાકાત પછી આ મંદિર વિશે ભારતીયોમાં જિજ્ઞાસા ઘણી વધી છે. ટ્રાવેલ કંપનીઓ બાલી સાથે પ્રંબાનનને જોડીને નવા પ્રવાસ પેકેજ તૈયાર કરી રહી છે અને સોશિયલ મીડિયા પર પણ આ મંદિર વિશે સતત ચર્ચા થઈ રહી છે. તેથી આ વર્ષે ઘણા ભારતીય પરિવારો બાલી સાથે પ્રંબાનનને પણ પોતાના પ્રવાસમાં સામેલ કરે તો તેમાં આશ્ચર્ય નહીં હોય.

******