નવી દિલ્હી, 30 ઓક્ટોબર 2026: ભારત માટે એક ખૂબ જ રાહતજનક અને ઉત્સાહવર્ધક સમાચાર સામે આવ્યા છે. વિશ્વ બેન્ક દ્વારા ઓક્ટોબર 2026માં જારી કરાયેલી નવીનતમ ‘પૉવર્ટી એન્ડ ઇક્વિટી બ્રીફ’ રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતમાં વર્ષ 2011 થી 2023 વચ્ચેના સમયગાળામાં અંદાજે 49.6 કરોડ લોકો ગરીબીમાંથી બહાર આવ્યા છે. આ સમયગાળા દરમિયાન દેશમાં અત્યંત ગરીબીમાં જીવન જીવતા લોકોનું પ્રમાણ 27.1 ટકાથી ઘટીને માત્ર 2.6 ટકા જેટલું થઈ ગયું છે. વિશ્વ બેન્કે આ પ્રગતિને વૈશ્વિક સ્તરે ગરીબીમાં નોંધાયેલી સૌથી ઝડપી ગવાહો પૈકીની એક ગણાવી છે. રિપોર્ટ મુજબ ભારતમાં નાણાકીય અને બિન-નાણાકીય એમ બંને પ્રકારના ગરીબી સૂચકાંકોમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે. વર્ષ 2021ની ક્રય શક્તિ સમાનતાના આધારે દરરોજ 4.20 ડૉલરથી ઓછી આવક ધરાવતા લોકોનું પ્રમાણ પણ આ જ સમયગાળામાં 57.7 ટકાથી ઘટીને 16.1 ટકા પર આવી ગયું છે.
વિશ્વ બેન્કના અનુમાન મુજબ આગામી વર્ષોમાં પણ ગરીબી ઘટવાનો આ સિલસિલો જળવાઈ રહેશે, જો કે તેની રફ્તાર થોડી ધીમી રહી શકે છે. દૈનિક 4.20 ડૉલરની આવક મર્યાદાને આધારે વર્ષ 2026માં 14.2 ટકા રહેવાનો અંદાજ છે, જે 2028 સુધીમાં ઘટીને 12.1 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે. જો કે, આ અંદાજો માઇક્રોસિમ્યુલેશન પર આધારિત છે અને શ્રમ બજારના નવા આંકડાઓ સાથે તેમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. દેશમાં ગરીબી ઘટવા પાછળનું મુખ્ય કારણ વપરાશમાં મજબૂત વૃદ્ધિ, રોજગારીની તકોમાં વધારો અને ખાસ કરીને મહિલાઓની શ્રમ બજારમાં વધતી ભાગીદારી છે. આ ઉપરાંત, ખાદ્ય સબસિડી સહિતની વિવિધ સામાજિક કલ્યાણકારી અને સહાય યોજનાઓના વ્યાપક પ્રસારથી પણ ગરીબી દૂર કરવામાં મોટી મદદ મળી છે. બિન-નાણાકીય એટલે કે બહુઆયામી ગરીબીમાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. ઑક્સફર્ડ પૉવર્ટી એન્ડ હ્યુમન ડેવલપમેન્ટ ઇનિશિયેટિવના એમપીઆઈ સૂચકાંક મુજબ 2005-06માં ગરીબી દર 53.8 ટકા હતો, જે 2019-21માં ઘટીને 16.4 ટકા પર આવી ગયો હતો. જ્યારે વિશ્વ બેન્કના પોતાના માપદંડ મુજબ 2022-23માં આ દર 15.5 ટકા હતો.
-
ઉત્તર પ્રદેશથી પશ્ચિમ બંગાળ સુધી ગરીબ વસ્તીનો મોટો હિસ્સો
ગરીબીમાં વ્યાપક ઘટાડો થવા છતાં રિપોર્ટમાં ક્ષેત્રીય અસમાનતાઓ અને રોજગાર સંબંધિત પડકારો તરફ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે. ભારતની આશરે 57 ટકા જેટલી ગરીબ વસ્તી ઉત્તર પ્રદેશથી લઈને પશ્ચિમ બંગાળ સુધીના આસપાસના ક્ષેત્રોમાં વસે છે. આથી, આ રાજ્યોમાં ઉત્પાદક રોજગારીની તકોનું સર્જન કરવું ગરીબી નિવારણ માટે અત્યંત આવશ્યક છે. રોજગારીમાં વધારો થવા છતાં કેટલાક પડકારો યથાવત છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 અને 2026-27ની પ્રથમ ત્રિમાસિક વચ્ચે યુવાનોમાં બેરોજગારી દર 14.6 ટકાથી વધીને 15.9 ટકા થઈ ગયો છે, જેની વ્યાપક અસર ગ્રામીણ યુવા મહિલાઓ પર જોવા મળી છે. સાથે જ, વાસ્તવિક આવકમાં મોટા પાયે કોઈ ખાસ મોટો સુધારો જોવા મળ્યો નથી અને રોજગાર વૃદ્ધિનો મોટો હિસ્સો પ્રમાણમાં ઓછી ઉત્પાદકતા ધરાવતી પ્રવૃત્તિઓમાં કેન્દ્રિત રહ્યો છે. વિશ્વ બેન્કે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ ગરીબીના અનુમાનો પરિવારોની ઉપભોગ પ્રણાલી સાથે જોડાયેલા સર્વેક્ષણો પર આધારિત છે.
