હેમંત પરમાર દ્વારા
ભારતમાં વાણીસ્વાતંત્ર્ય અને અભિવ્યક્તિની આઝાદીને લઈને લાંબા સમયથી ગંભીર ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. પરંતુ વર્તમાન સમયમાં જે પ્રકારની રાજકીય ઘટનાઓ અને કાયદાકીય કાર્યવાહીઓ સામે આવી રહી છે, તેનાથી દેશમાં અભિવ્યક્તિની આઝાદી અંગેના બેવડા માપદંડો સ્પષ્ટપણે છતા થઈ રહ્યા છે. એક તરફ જ્યાં વિપક્ષી નેતાઓ કે જુદા જુદા રાજ્યોની સરકારોની સામાન્ય ટીકા કરવા બદલ સામાન્ય નાગરિકો, પત્રકારો અને કલાકારોને અઠવાડિયાઓ સુધી જેલના સળિયા પાછળ ધકેલી દેવામાં આવ્યા છે, તો બીજી તરફ દેશના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને તેમની સ્વર્ગસ્થ માતા માટે અત્યંત આપત્તિજનક અને ગંદી ભાષાનો પ્રયોગ કરનારાઓ સામે કોઈ કાર્યવાહી ના થાય તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવી રહી છે. આ સ્થિતિને કારણે હવે જનતામાં ભારે વિરોધ અને આક્રોશનું વાતાવરણ ઊભું થયું છે.
જો ભૂતકાળમાં બનેલી ઘટનાઓ પર વિગતવાર નજર કરીએ તો મહારાષ્ટ્રમાં તત્કાલીન સત્તાધારી પક્ષના નેતા આદિત્ય ઠાકરેને સોશિયલ મીડિયા પર માત્ર ‘પેન્ગ્વિન’ કહેવા બદલ નાગપુરના સમિત ઠક્કર નામના નાગરિક સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી અને તેમને ૨૧ દિવસ સુધી જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. આટલું જ નહીં, મહારાષ્ટ્રના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી ઉદ્ધવ ઠાકરેની સોશિયલ મીડિયા પર ટીકા કરવા માત્રથી સુનૈના હોલી નામની મહિલાને પણ પોલીસ કાર્યવાહીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો અને કેટલીક રાતો જેલમાં વિતાવવી પડી હતી. તે જ રીતે, ઉદ્ધવ ઠાકરે અને તેમની સરકારની આકરી ટીકા કરવા બદલ દેશના વરિષ્ઠ પત્રકાર અર્નબ ગોસ્વામીને પણ જેલમાં જવું પડ્યું હતું. મહારાષ્ટ્રની જ અન્ય એક જાણીતી ઘટનામાં, મરાઠી અભિનેત્રી કેતકી ચિતલેને સોશિયલ મીડિયા પર શરદ પવાર પર નિશાન સાધતી એક કવિતા શેર કરવા બદલ ૪૦ દિવસથી વધુ સમય સુધી જેલમાં રાખવામાં આવી હતી. વિશેષ વાત એ હતી કે આ કવિતામાં શરદ પવારના નામનો સીધો ઉલ્લેખ પણ નહોતો કરવામાં આવ્યો, તેમ છતાં તેમની સામે આટલી ગંભીર કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી.
આ પ્રકારનું વલણ માત્ર એક જ રાજ્ય પૂરતું સીમિત નહોતું. અન્ય રાજ્ય સરકારો પણ ટીકાકારો સામે અત્યંત આકરું વલણ અપનાવતી જોવા મળી છે. દિલ્હીના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલની સોશિયલ મીડિયા પર ટીકા કરનાર વ્યક્તિની ધરપકડ કરવા માટે પંજાબ પોલીસની એક ટીમને છેક મધ્યપ્રદેશના ઇન્દોર સુધી મોકલવામાં આવી હતી. તેવી જ રીતે પશ્ચિમ બંગાળમાં મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીનું એક કાર્ટૂન બનાવીને શેર કરવા બદલ એક કાર્ટૂનિસ્ટને ૧૫ દિવસ સુધી જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. આ તમામ કિસ્સાઓ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે જ્યારે પણ વિપક્ષી નેતાઓ કે રાજ્ય સરકારો વિરુદ્ધ કોઈ ટીકા, કટાક્ષ કે વિરોધ કરવામાં આવ્યો, ત્યારે સત્તાનો પૂરેપૂરો ઉપયોગ કરીને તાત્કાલિક જેલભેગા કરી દેવામાં આવ્યા.
પરંતુ આ બધાની સરખામણીએ અત્યારે એક અત્યંત ચિંતાજનક અને વિરોધાભાસી સ્થિતિ જોવા મળી રહી છે. કેટલાક ખાસ તત્વો અને વિરોધીઓ એવું ઈચ્છે છે કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને તેમની સ્વર્ગસ્થ માતા માટે અતિશય નીચલી કક્ષાની અને ગંદી ભાષામાં અપશબ્દો કહેવામાં આવે તો પણ તેમની સામે કોઈ જ કાયદાકીય કાર્યવાહી ન કરવામાં આવે. જ્યારે પણ દેશના સર્વોચ્ચ પદ પર બેઠેલા વડાપ્રધાન કે તેમના પરિવાર વિશે ગંદી ટિપ્પણીઓ થાય છે, ત્યારે તેને અભિવ્યક્તિની આઝાદીનો અધિકાર ગણાવીને બચાવ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારના બેવડા નૈતિક ધોરણોને કારણે દેશના સામાન્ય નાગરિકોમાં ભારે ક્રોધ વ્યાપી ગયો છે.
તાજેતરમાં વડાપ્રધાન મોદી અને તેમના પરિવાર સામે ગંદી ભાષાનો ઉપયોગ કરવાના કિસ્સામાં અદાલતો દ્વારા કેટલાક સગીરો અને પહેલીવાર ભૂલ કરનારા લોકોને છોડી મૂકવામાં આવ્યા છે. અદાલતે કાયદાકીય દ્રષ્ટિકોણથી કદાચ તેમને મુક્ત કરી દીધા હોઈ શકે, પરંતુ સમાજ અને સામાન્ય જનતા આવી ગંદી માનસિકતાને સ્વીકારવા તૈયાર નથી. અદાલતી રાહત મળ્યા છતાં, તે સગીરોના માતા-પિતા કે દેશના જાગૃત નાગરિકો તેમને આટલી આસાનીથી માફ કરવાના મૂડમાં નથી.
આ વધતો જતો જનઆક્રોશ હવે રસ્તા પર પ્રત્યક્ષ રીતે જોવા મળી રહ્યો છે. ગઈકાલે જ મધ્યપ્રદેશમાંથી એવા અહેવાલો પ્રાપ્ત થયા છે જ્યાં વડાપ્રધાન અને તેમની માતા વિરુદ્ધ ગંદી ભાષા વાપરનારા કેટલાક તત્વોને સ્થાનિક લોકો દ્વારા રસ્તા પર જ માર મારવામાં આવ્યો હતો. જનતાનો ગુસ્સો એટલી હદે વધી રહ્યો છે કે લોકો કાયદાકીય પ્રક્રિયાની રાહ જોયા વગર જ પોતાની રીતે વિરોધ અને આક્રોશ વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. જે રીતે સ્થિતિ આકાર લઈ રહી છે તેને જોતાં આગામી દિવસોમાં દેશના અન્ય રાજ્યોમાંથી પણ આવી જ રીતે વાંધાજનક ટિપ્પણીઓ કરનારાઓ સામે જનતા દ્વારા કડક પગલાં લેવાના કે મારપીટના બનાવો સામે આવે તો નવાઈ નહીં.
આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે વાણીસ્વાતંત્ર્યના નામે ચાલતો આ બેવડો ખેલ હવે લાંબો સમય ચાલી શકે તેમ નથી. જ્યારે કાયદો અને વ્યવસ્થા વિરોધની તીવ્રતા જોઈને અલગ અલગ માપદંડ અપનાવે છે, ત્યારે સમાજમાં અસંતુલન ઊભું થાય છે. વિપક્ષી નેતાઓની ટીકા પર જેલ અને દેશના પ્રધાનમંત્રીના અપમાન પર મૌન કે બચાવનો આ પ્રયાસ જનતાને બિલકુલ પસંદ પડી રહ્યો નથી, અને તેનો પરિણામ હવે સમાજમાં આક્રોશ રૂપે સામે આવી રહ્યો છે.
