- મોરબીના કૂવામાં 18 ઇંચ ઊંચું-નીચું થાય છે પાણી! શું ધરતીની અંદર ચાલી રહી છે કોઈ રહસ્યમય હિલચાલ?
- મોરબી નજીકની અસામાન્ય ઘટના વિજ્ઞાનીઓ માટે બની શકે છે તપાસનો વિષય. 30 ફૂટના કૂવામાં 4 સેકન્ડે પાણીની દિશા બદલાય છે. પાંચ મિનિટ સુધી ચાલે છે અનોખું oscillation
મોરબી નજીક આવેલા એક ગામમાં કુદરતનું એક એવું રહસ્ય જોવા મળી રહ્યું છે, જેને જોઈને સ્થાનિક લોકો પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે. ગામના આશરે 30 ફૂટ વ્યાસ ધરાવતા એક કૂવામાં પાણી અચાનક હાલકડોલક થવા લાગે છે. સૌથી આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે કૂવામાં પાણીની એક બાજુ લગભગ 18 ઇંચ સુધી ઊંચી થઈ જાય છે, જ્યારે બીજી બાજુ પાણી એટલું જ નીચું થઈ જાય છે. થોડી ક્ષણો પછી પાણીની દિશા બદલાય છે અને જે બાજુ પાણી નીચું હતું ત્યાં પાણી ઊંચું થવા લાગે છે.
આ હિલચાલ માત્ર થોડી સેકન્ડની નથી. પાણી લગભગ પાંચ મિનિટ સુધી સતત આગળ-પાછળ ઝૂલતું રહે છે. અવલોકન મુજબ એક સંપૂર્ણ ચક્ર એટલે કે પાણી એક બાજુથી બીજી બાજુ જઈને ફરી મૂળ સ્થિતિમાં આવે તેમાં લગભગ ચાર સેકન્ડનો સમય લાગે છે. એટલે પાંચ મિનિટ દરમિયાન પાણી આશરે 75 વખત આગળ-પાછળ થઈ શકે છે. વધુ રસપ્રદ વાત એ છે કે આ હિલચાલ અચાનક જોરથી શરૂ થતી નથી. શરૂઆતમાં પાણીની લહેર નાની હોય છે, પછી ધીમે ધીમે તેની તીવ્રતા વધે છે અને ત્યારબાદ ફરી ધીમે ધીમે ઘટતી જાય છે.
આ ઘટનાને જોતા સૌથી પહેલો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે જો પાણી ખરેખર કોઈ ભૂગર્ભીય હિલચાલને કારણે ડોલતું હોય તો કૂવાની આસપાસ જમીન પર રહેલું પાણી કેમ સ્થિર રહે છે?
આ પણ વાંચોઃ મોરબી નજીક વિરપારડા ગામે કૂવો દરિયાઈ મોજાંની જેમ હિલોળે ચડ્યો, જુઓ વીડિયો
તેનો જવાબ કૂવાની રચના અને ભૂગર્ભજળની ભૌતિક પ્રક્રિયામાં છુપાયેલો હોઈ શકે છે. જમીન ઉપર રહેલું છીછરું પાણી ખુલ્લી સપાટી પર ફેલાયેલું હોય છે, જ્યારે કૂવામાંનું પાણી એક વિશાળ અને ઊંડા જળપાત્રમાં બંધાયેલું હોય છે. કૂવો નીચેના ભૂગર્ભજળના સ્તર એટલે કે “aquifer” સાથે જોડાયેલો પણ હોઈ શકે છે. જો ભૂગર્ભજળના દબાણમાં ફેરફાર થાય અથવા જમીનની અંદરથી કોઈ નાનું કંપન પસાર થાય તો તેની અસર કૂવામાં રહેલા પાણી પર પડી શકે છે. આ વાત મેં વિડિયો દ્વારા સમજાવેલી છે તે જુઓ.
જુઓ વીડિયોઃ
આ ઘટનાને સમજવા માટે મોટા તળાવમાં જોવા મળતી “seiche” જેવી ઘટના સાથે સરખામણી કરી શકાય. Seicheમાં પાણીની આખી સપાટી માત્ર ઉપર-નીચે થતી નથી, પરંતુ એક બાજુ ઊંચી અને બીજી બાજુ નીચી થાય છે. પછી પાણીની ગતિ વિરુદ્ધ દિશામાં ફેરવાય છે. કૂવામાં જોવા મળતી હાલની હિલચાલ પણ આ પ્રકારના seiche-type oscillation સાથે સામ્ય ધરાવે છે.
આ ઘટનામાં ચાર સેકન્ડનું નિયમિત ચક્ર પણ ખૂબ મહત્ત્વનું છે. ચાર સેકન્ડના એક ચક્રનો અર્થ થાય છે કે પાણીની oscillation frequency આશરે 0.25 Hz છે. પાંચ મિનિટ સુધી આ હિલચાલ ચાલુ રહે તો લગભગ 75 ચક્ર થઈ શકે. શરૂઆતમાં amplitude વધવું અને અંતે ધીમે ધીમે ઘટવું પણ કોઈ પ્રકારના forced oscillation, natural oscillation અથવા resonance જેવી ભૌતિક પ્રક્રિયા તરફ સંકેત આપી શકે છે.
પરંતુ અહીં સૌથી મોટો પ્રશ્ન છે કે શું આ ભૂકંપની નિશાની છે?
આ પ્રશ્નનો જવાબ હાલમાં “હા” કહી શકાય નહીં. કચ્છ અને મોરબી વિસ્તાર ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રીતે સક્રિય છે અને આ વિસ્તારમાં ભૂકંપીય પ્રવૃત્તિનો લાંબો ઇતિહાસ છે. તેથી સ્થાનિક ભૂગર્ભીય કંપન, દૂરના ભૂકંપના seismic waves અથવા અન્ય પ્રકારની જમીનની vibration આ ઘટનાના સંભવિત કારણોમાં સામેલ થઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર કૂવામાં પાણી ડોલે છે એટલા પરથી નજીકના ભવિષ્યમાં ભૂકંપ આવશે એવો દાવો કરવો વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી.
આ ઉપરાંત નજીકમાં બોરવેલનું pumping ચાલુ કે બંધ થવું, ભૂગર્ભજળના દબાણમાં ફેરફાર, ભારે વાહનો અથવા મશીનરીના vibration અને કૂવાના પાણીનું પોતાનું natural oscillation પણ કારણ બની શકે છે. તેથી ઘટનાનું સાચું કારણ જાણવા માટે વૈજ્ઞાનિક તપાસ જરૂરી છે.
આ ઘટના જો ફરી બને તો તેનો ચોક્કસ સમય નોંધવો ખૂબ મહત્ત્વનો રહેશે. ઉદાહરણ તરીકે ઘટના કયા દિવસે કેટલા વાગ્યે શરૂ થઈ અને કેટલા વાગ્યે બંધ થઈ, પાણીનો મહત્તમ તફાવત કેટલો હતો અને એક સંપૂર્ણ ચક્ર કેટલા સેકન્ડનું હતું તેની નોંધ રાખવી જોઈએ. કૂવાની ચારેય દિશામાં પાણીની સપાટીનું નિરીક્ષણ કરીને મોબાઇલથી વીડિયો બનાવવો પણ ઉપયોગી રહેશે.
સૌથી મહત્ત્વનું એ છે કે ઘટનાના ચોક્કસ સમયની સરખામણી તે સમયના seismic monitoring records સાથે કરવામાં આવે. જો પાણીની હિલચાલ અને કોઈ ભૂકંપીય ઘટના વચ્ચે સમયનો ચોક્કસ મેળ મળે તો આ રહસ્યનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ઉકેલી શકાય. બીજી તરફ જો કોઈ seismic activity ન મળે તો groundwater pressure, pumping અથવા resonance જેવી અન્ય શક્યતાઓ તરફ તપાસ આગળ વધારી શકાય.
મોરબી નજીકના આ કૂવામાં જોવા મળતી ઘટના ખરેખર કુતૂહલ જગાવનારી છે. 30 ફૂટનો વિશાળ કૂવો, 18 ઇંચ સુધીનો પાણીનો તફાવત, ચાર સેકન્ડનું નિયમિત oscillation અને પાંચ મિનિટ સુધી ચાલતી હિલચાલ—આ બધું મળીને તેને સામાન્ય પાણીની લહેર કરતાં ઘણી અલગ ઘટના બનાવે છે.
શું આ ધરતીની અંદર ચાલતી કોઈ અજાણી પ્રક્રિયાનો સંકેત છે? શું ભૂગર્ભજળમાં દબાણ બદલાઈ રહ્યું છે? શું કોઈ સૂક્ષ્મ seismic vibration કૂવાના પાણીને હલાવી રહી છે? કે પછી પાણી પોતે જ એક કુદરતી resonanceમાં આવી ગયું છે?
મારી પાસે અત્યારે જે વીડિયો વાયરલ થઈ રહ્યા છે એના સિવાય કોઈ માહિતી નથી. તેના અવલોકન પરથી મેં નિષ્કર્ષ આપેલા છે. આ કુવો છે કે ટાંકો તેની પણ મને ખબર નથી. ઉપરાંત તેની ઊંડાઈ કેટલી છે તેની પણ ખબર નથી. તેથી અવલોકન અને થોડું ઘણું વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન દ્વારા લોકોના મનમાં ઊભા થતા સવાલોના જવાબ મળે તે હેતુ થી વાત રજૂ કરેલી છે.
એટલે આ અવલોકન દ્વારા નીચે પ્રમાણે તારણો કાઢી શકાય.
૧. આ ઘટના વાઇબ્રેશન દ્વારા થતી હોય એવું લાગે છે. એ વાઇબ્રેશન ભારે વાહનોના હલનચલનને કારણે, અનંત કાર્ય વખતે કરવામાં આવતા બ્લાસ્ટને કારણે કે ધરતીકંપ અથવા આફ્ટર શોખ ના નાના કંપનીને કારણે થતા હોવા જોઈએ.
- હાલકડોલક કોઈ ચોક્કસ દિશામાં જ થાય છે મતલબ જે બાજુથી સોફ્ટવેવ આવે છે તે હાલકડોલક થતી દિશાની ડાબી બાજુએ કે જમણી બાજુએથી આવે છે.
- કુવામાં જે બાજુથી કંપન થાય છે તેની કોઈ એક ભૂગર્ભમાં પાણીની ચેનલમાં દબાણ અને કારણે પાણી અપડાઉન થાય તો આવા કંપન ઉત્પન્ન થઈ શકે.
- આજુબાજુ કોઈ જગ્યાએ એવી પંપ મુકેલો હોય ત્યારે પાણી અચાનક ખેંચાઈ જાય તો પણ આવી ઘટના થાય.
- જે કંપન આવે છે તે રોડ તરફથી આવતા નથી જો રોડ તરફથી આવતા હોત તો પાણી એ દિશામાં હાલક ડોલક થતું હોત.
પણ એક વાત ચોક્કસ છે કે આ નાનકડો કૂવો આપણને ધરતીની સપાટી નીચે ચાલી રહેલી એક એવી પ્રક્રિયાની ઝલક આપી રહ્યો છે, જે સામાન્ય રીતે આપણી આંખોથી અદૃશ્ય રહે છે.
