નવી દિલ્હી, 23 સપ્ટેમ્બર, 2026: ‘તરંગ શક્તિ’ (Tarang Shakti) સૈન્ય અભ્યાસ માત્ર એક બહુરાષ્ટ્રીય વાયુ અભ્યાસમાંથી ઝડપથી ભારતની વિસ્તરતી ‘એર-પાવર ડિપ્લોમસી’ (વાયુ-શક્તિ કૂટનીતિ)નું એક મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની રહ્યો છે. મંગળવારે અહીં મીડિયાને સંબોધતા વાયુસેનાના ઉપપ્રમુખ (Vice Chief of Air Staff) એર માર્શલ આશુતોષ દીક્ષિતે જણાવ્યું હતું કે, “ઘણા વર્ષો સુધી વિદેશી વાયુસેનાઓ સાથેનું ઓપરેશનલ જોડાણ મોટાભાગે દ્વિપક્ષીય અભ્યાસો પૂરતું સીમિત હતું. અમે એક સમયે માત્ર એક જ ભાગીદાર દેશ સાથે કામ કરવાનું શીખ્યા હતા. પરંતુ ‘તરંગ શક્તિ’એ આ અભિગમ બદલી નાખ્યો છે. ૨૦૨૪માં, ભારતીય વાયુસેના દ્વારા આયોજિત વિશાળ બહુરાષ્ટ્રીય અભ્યાસમાં અમે પ્રથમ વખત બહુવિધ વાયુસેનાઓને એકસાથે લાવ્યા હતા… હવે અમે તે અનુભવને આગળ ધપાવીને ‘તરંગ શક્તિ ૨૬’ ને એક નવું તાર્કિક પરિમાણ આપવા માંગીએ છીએ.”
૨૦૨૬ની આ આવૃત્તિમાં ૪૦થી વધુ દેશો ભાગ લે તેવી શક્યતા છે અને અમેરિકાના F-35 સ્ટીલ્થ ફાઇટર વિમાનો પણ પ્રથમ વખત ભારતીય વાયુસેના (IAF) સાથે રણનીતિક અભ્યાસ માટે જોડાવાના છે. આ બાબત દર્શાવે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય ઓપરેશનલ સહયોગ પ્રત્યે ભારતીય વાયુસેનાના અભિગમમાં એક મોટો અને પાયાનો બદલાવ આવ્યો છે.
Air Marshal Ashutosh Dixit, Vice Chief of the Air Staff, addressed a Press Conference today to brief the media on Exercise #TarangShakti26.
The VCAS apprised the gathering on the conduct of the exercise, participation by Friendly Foreign Air Forces, the… pic.twitter.com/iY2JDyv1f2
— Indian Air Force (@IAF_MCC) September 22, 2026
૨૬ સપ્ટેમ્બરથી ૧૨ ઓક્ટોબર દરમિયાન જોધપુર એરફોર્સ સ્ટેશન ખાતે યોજાનાર ‘તરંગ શક્તિ’ અભ્યાસની આ બીજી આવૃત્તિ આંતરરાષ્ટ્રીય વાયુસેના સહયોગના ક્ષેત્રમાં ભારતની એક મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ દર્શાવે છે. ૨૦૨૪માં ભારતીય વાયુસેનાના પ્રથમ મોટા પાયાના બહુરાષ્ટ્રીય વાયુ અભ્યાસ તરીકે શરૂ થયેલી આ પહેલ હવે ભારતીય અને વિદેશી વાયુસેનાઓને જટિલ, નેટવર્ક-આધારિત અને મલ્ટિ-ડોમેઇન એર ઓપરેશન્સનો અનુભવ આપવા માટેનું એક મજબૂત પ્લેટફોર્મ બની ગઈ છે.
૨૦૨૬ની આ આવૃત્તિમાં અમેરિકાના પાંચમી પેઢીના F-35 સ્ટીલ્થ ફાઇટર્સની સંભવિત ભાગીદારી આ અભ્યાસમાં એક નવો આયામ ઉમેરે છે. એર માર્શલ દીક્ષિતે પુષ્ટિ કરી છે કે IAF F-35 સાથે અભ્યાસ કરશે, સાથે જ તેમણે સંકેત આપ્યો હતો કે સુરક્ષાના કારણોસર ઓપરેશનલ વિગતો જાહેર કરવામાં આવશે નહીં. આ વિમાન અગાઉ ગયા વર્ષે બેંગલુરુમાં ‘એરો ઇન્ડિયા’ શો દરમિયાન જોવા મળ્યું હતું, પરંતુ ભારતમાં કોઈ રણનીતિક સૈન્ય અભ્યાસમાં તેની ભાગીદારી એક સંપૂર્ણપણે ઉચ્ચ સ્તરનું ઓપરેશનલ જોડાણ દર્શાવે છે.
જોકે, ‘તરંગ શક્તિ’નું મોટું મહત્ત્વ માત્ર કોઈ એક વિમાન પૂરતું સીમિત નથી. તેનું અસલી મહત્વ એ બાબતમાં છે કે તે IAF ને વિવિધ વિદેશી વાયુસેનાઓ સાથે કામ કરવાની, ઓપરેશનલ ખ્યાલોની તુલના કરવાની, મિશન સંકલનનો અભ્યાસ કરવાની અને વાસ્તવિક યુદ્ધની પરિસ્થિતિઓમાં ઇન્ટરઓપરેબિલિટી (આંતર-કાર્યક્ષમતા) વિકસાવવાની ઉત્તમ તક પૂરી પાડે છે.
દાયકાઓ સુધી અન્ય દેશો સાથે ભારતનું સૈન્ય ઉડ્ડયન જોડાણ દ્વિપક્ષીય અભ્યાસો સુધી સીમિત હતું. તે અભ્યાસો પણ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે ભાગીદાર વાયુસેનાઓને એકબીજાની યુક્તિઓ, પ્રક્રિયાઓ અને પ્લેટફોર્મથી પરિચિત થવામાં મદદ કરે છે.
બહુરાષ્ટ્રીય વાયુ ઓપરેશન એ દ્વિપક્ષીય અભ્યાસ કરતાં અતિશય જટિલ હોય છે. વિવિધ દેશોની વાયુસેનાઓ અલગ-અલગ વિમાનો, શસ્ત્રો, સંચાર પ્રણાલીઓ, ઓપરેટિંગ પ્રક્રિયાઓ, કમાન્ડ સ્ટ્રક્ચર અને સિદ્ધાંતો સાથે આવે છે. આ બધાને એક મંચ પર લાવવા માટે એરસ્પેસ મેનેજમેન્ટ, મિશન પ્લાનિંગ, ઓળખ, સંચાર, સુરક્ષા અને ડી-કોન્ફ્લિક્શન (સંઘર્ષ નિવારણ) માટે સમાન પ્રક્રિયાઓની જરૂર પડે છે.
મંગળવારના બ્રીફિંગ દરમિયાન આગામી અભ્યાસ અંગે પ્રેઝન્ટેશન આપનાર ગ્રુપ કેપ્ટન અરુણ દેશવાલે જણાવ્યું હતું કે, છેલ્લા લગભગ ૨૦ વર્ષથી IAF વિવિધ દેશો સાથે દ્વિપક્ષીય અભ્યાસ કરી રહ્યું છે.
તેમણે ઉમેર્યું, “જો તમે માત્ર એક જ દેશ સાથે જોડાઓ છો, તો વાર્ષિક કેલેન્ડર આપણને દર વર્ષે દરેક દેશ સાથે જોડાવાની મંજૂરી આપતું નથી. પરંતુ બહુરાષ્ટ્રીય માળખું તમને એકસાથે અનેક દેશો સાથે જોડાવાની તક આપે છે. જેમ કે આ વર્ષના અભ્યાસમાં અમે ૪૦થી વધુ દેશોના પ્રતિનિધિઓ સાથે વાતચીત કરીશું.” તેમણે કહ્યું કે અન્ય કોઈ અભ્યાસ આવી અનન્ય તક પૂરી પાડતો નથી.
“આ પ્લેટફોર્મ પર તમે ઘણા બધા દેશો સાથે જોડાઈ શકો છો, તેમની સાથે ચર્ચા કરી શકો છો, એકસાથે ઉડાન ભરી શકો છો, તેમના દ્રષ્ટિકોણને સમજી શકો છો અને આપણો દ્રષ્ટિકોણ તેમની સાથે શેર કરી શકો છો.”
મીડિયાને સંબોધતા એર માર્શલ દીક્ષિતે જણાવ્યું હતું કે ‘તરંગ શક્તિ’ અભ્યાસના ત્રણ મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો છે: વધારે આંતર-કાર્યક્ષમતા (greater interoperability), ઓપરેશનલ શિખર/શીખવું (operational learning), અને ભાગીદારીનું નિર્માણ (building partnerships).
આધુનિક વાયુ યુદ્ધ હવે માત્ર ફાઇટર એરક્રાફ્ટ વચ્ચેનો મુકાબલો રહ્યો નથી. એક લડાયક વાયુ ઓપરેશનમાં ફાઇટર્સ, એરબોર્ન અર્લી વોર્નિંગ એન્ડ કન્ટ્રોલ (AEW&C) એરક્રાફ્ટ, ગ્રાઉન્ડ-બેઝ્ડ એર-ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ, એર-ટુ-એર રિફ્યુઅલર્સ, માનવરહિત ડ્રોન સિસ્ટમ્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક-વોરફેર પ્લેટફોર્મ્સ, ટ્રાન્સપોર્ટ એરક્રાફ્ટ, સેટેલાઇટ્સ અને કમાન્ડ-એન્ડ-કન્ટ્રોલ નેટવર્ક્સ સામેલ હોઈ શકે છે. આ સમગ્ર સૈન્ય ટુકડીની કાર્યક્ષમતાનો આધાર એ વાત પર રહેલો છે કે શું આ તમામ ઘટકો પરસ્પર માહિતીની આપ-લે કરી શકે છે અને એકસાથે કામ કરી શકે છે કે નહીં.
આ આંતર-કાર્યક્ષમતા જ ‘તરંગ શક્તિ’નો મુખ્ય વ્યૂહાત્મક લાભ છે. યુએસ એરફોર્સના ‘રેડ ફ્લેગ’ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસોમાં IAF નો અનુભવ દર્શાવે છે કે ભારત આવા જોડાણોમાંથી શું મેળવવા માંગે છે. ૨૦૨૪માં અલાસ્કા ખાતે યોજાયેલા ‘રેડ ફ્લેગ’ દરમિયાન ભારતીય રાફેલ વિમાનોએ યુએસ અને સિંગાપોરના વિમાનો તેમજ બ્રિટન, નેધરલેન્ડ્સ અને જર્મનીના વિમાનો સાથે કામ કર્યું હતું. ત્યારબાદ IAF એ બહુરાષ્ટ્રીય આંતર-કાર્યક્ષમતા અને ભાગીદાર વાયુસેનાઓની કાર્યશૈલી સમજવાને મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન ગણાવ્યા હતા.
યુદ્ધના બદલાતા સ્વરૂપને કારણે પણ ‘તરંગ શક્તિ’નું મહત્ત્વ વધી ગયું છે. તાજેતરના સંઘર્ષોએ દર્શાવ્યું છે કે વાયુ શ્રેષ્ઠતા (air superiority) નો આધાર હવે ખતરાઓને વહેલાસર ઓળખવાની, વિશાળ માત્રામાં માહિતીની પ્રક્રિયા કરવાની, ચોક્કસ નિશાન સાધવાની અને અદ્યતન આકાશી ખતરાઓ સામે રક્ષણ મેળવવાની ક્ષમતા પર રહેલો છે.
માનવરહિત આકાશી પ્રણાલીઓ (Unmanned Aerial Systems/Drones) આધુનિક યુદ્ધભૂમિનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગઈ છે. તેની સાથે જ દૂરગામી મિસાઇલો, ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર, સંકલિત એર-ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ અને સેટેલાઇટ-આધારિત ગુપ્ત માહિતીએ વાયુ શ્રેષ્ઠતાની પરંપરાગત વ્યાખ્યાને જટિલ બનાવી દીધી છે.
 સૈન્ય અભ્યાસ માત્ર એક બહુરાષ્ટ્રીય વાયુ અભ્યાસમાંથી ઝડપથી ભારતની વિસ્તરતી 'એર-પાવર ડિપ્લોમસી'){kind=link}