ઉત્તર પ્રદેશના મદરેસાઓમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ પર સંકટ: કામિલ અને ફાઝિલ ડિગ્રીઓ પર લાગી શકે છે રોક

નવી દિલ્હી, 4 ઓગસ્ટ 2026: ઉત્તર પ્રદેશના મદરેસાઓમાં અપાત ઉચ્ચ શિક્ષણ એટલે કે બેચલર ઓફ આર્ટ્સ (BA) અને માસ્ટર ઓફ આર્ટ્સ (MA) ના સમકક્ષ ગણાતી અભ્યાસ પ્રણાલી પર ટૂંક સમયમાં કાયદાકીય રોક લાગી શકે છે. જો આવું થશે તો મદરેસાઓમાં હવે માત્ર ધોરણ 12 સુધીનું જ શિક્ષણ આપી શકાશે. પ્રાપ્ત માહિતી મુજબ, આ મોટો નિર્ણય સુપ્રીમ કોર્ટના ગત 5 નવેમ્બર, 2024 ના ઐતિહાસિક આદેશના પાલનરૂપે લેવાઈ રહ્યો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ અલાહાબાદ હાઈકોર્ટ દ્વારા ‘મદરેસા અધિનિયમ’ ને ગેરબંધારણીય કરાર આપતા ચૂકાદાને પલટી નાખ્યો હતો અને તેની બંધારણીય વૈધતાને માન્ય રાખી હતી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે મદરેસા બોર્ડનો કાયદો સાચો છે, પરંતુ મદરેસાઓ યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) ના નિયમોની બહાર જઈને ઔપચારિક ઉચ્ચ શિક્ષણ એટલે કે ‘કામિલ’ અને ‘ફાઝિલ’ જેવી ડિગ્રીઓ એનાયત કરી શકે નહીં. ઉત્તર પ્રદેશ મદરેસા શિક્ષણ બોર્ડ અંતર્ગત ચાલતા આ અભ્યાસક્રમોને લઈને લાંબા સમયથી સવાલો ઉઠતા રહ્યા છે. મદરેસામાં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓ આ ડિગ્રીઓના આધારે જ આગળની ઉચ્ચ શિક્ષણ અને વિવિધ નોકરીઓ માટે અરજી કરતા હતા. કામિલ અને ફાઝિલમાં ઇસ્લામિક અભ્યાસ, અરબી, ફારસી અને અન્ય વિષયો ભણાવવામાં આવે છે.

મદરેસા શિક્ષણ બોર્ડના અસ્તિત્વને લઈને અવારનવાર એવો તર્ક રજૂ થતો રહ્યો છે કે તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ધાર્મિક અને શાળાકીય શિક્ષણ આપવાનો છે, ન કે યુનિવર્સિટી સ્તરની ડિગ્રીઓ આપવાનો. આ જ કારણસર કામિલ અને ફાઝિલની ડિગ્રીઓ મદરેસા બોર્ડ દ્વારા આપવા સામે કાયદાકીય વિવાદ ઊભો થયો હતો. હાયર એજ્યુકેશન અને ડિગ્રી આપવાનો અધિકાર માત્ર માન્યતા પ્રાપ્ત યુનિવર્સિટીઓ અને UGC ના દાયરામાં આવે છે. જો કોઈ સંસ્થા યુનિવર્સિટી ન હોય અથવા તેના નિયમો હેઠળ કામ ન કરતી હોય, તો તેની તરફથી BA અથવા MA સમકક્ષ ડિગ્રી આપવી કાયદાકીય રીતે વિવાદસ્પદ બની જાય છે. આ જ આધાર પર કામિલ અને ફાઝિલ અભ્યાસક્રમો સામે કાયદાકીય પડકારો સામે આવ્યા હતા, જેને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે આ મહત્ત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી હતી.

• જૂની ડિગ્રીઓ અને વર્તમાન વિદ્યાર્થીઓનું શું થશે?

જો સરકાર આગામી સમયમાં મદરેસાઓમાં BA-MA સ્તરના અભ્યાસ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાનો નિર્ણય લે છે, તો તેનો અર્થ એ નથી કે અગાઉ આપવામાં આવેલી તમામ ડિગ્રીઓ આપમેળે રદ થઈ જશે. આ બધું રાજ્ય સરકાર દ્વારા બહાર પાડવામાં આવનારી સત્તાવાર નોટિફિકેશન પર નિર્ભર કરશે. આ આદેશ માત્ર ભવિષ્ય માટે લાગુ થશે કે પછી અગાઉની ડિગ્રીઓ પર પણ અસર કરશે, તે અંગે સરકાર સ્પષ્ટતા કરશે. અગાઉ પ્રવેશ મેળવનાર વિદ્યાર્થીઓના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને જ સરકાર નીતિગત નિર્ણય લઈ શકે છે.

ગયા વર્ષે 5 નવેમ્બરે જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે કામિલ અને ફાઝિલ ડિગ્રી આપવાની પ્રક્રિયાને અસમાન ગણાવી હતી, ત્યારે રાજ્યભરમાં આ અભ્યાસક્રમોમાં આશરે 32,000 વિદ્યાર્થીઓ નોંધાયેલા હતા. આ મોટા જથ્થાના વિદ્યાર્થીઓનું ભવિષ્ય હવે અધ્ધરતાલ લટકી ગયું છે. તેમનું એક વર્ષ બરબાદ થઈ ચૂક્યું છે અને હવે તેમને આગળના અભ્યાસ માટે અન્ય શૈક્ષણિક વિકલ્પોની શોધ કરવી પડશે.

• મદરેસાઓમાં શિક્ષણની વર્તમાન પદ્ધતિ કઈ રીતે ચાલે છે?

મદરેસા શિક્ષણ પ્રણાલીમાં પ્રાથમિકથી લઈને ઉચ્ચ શિક્ષણ સુધીના વિવિધ તબક્કાઓ છે..

પ્રાથમિક (તાહત-તાનિયા): ધોરણ 1 થી 5 સુધીનો અભ્યાસ.
જૂનિયર સ્કૂલ (ફોકાનિયા): ધોરણ 6 થી 8 સુધીનો અભ્યાસ.
માધ્યમિક (મુશી કે મૌલવી): ધોરણ 10 સમકક્ષ અભ્યાસ.
ઉચ્ચતર માધ્યમિક (આલિમ): ધોરણ 12 સમકક્ષ અભ્યાસ.
કામિલ – ફાઝિલ: ગ્રેજ્યુએશન અને પોસ્ટ-ગ્રેજ્યુએશનની તર્જ પર ઉચ્ચ અભ્યાસ.

• ઉત્તરમાં મદરેસા શિક્ષણમાં સતત થઈ રહ્યા છે બદલાવ

ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર દ્વારા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી મદરેસા શિક્ષણ વ્યવસ્થાઓમાં વ્યાપક ફેરફારો કરવામાં આવી રહ્યા છે. રાજ્યમાં તમામ મદરેસાઓનો સર્વે કરાવવામાં આવ્યો હતો, બિન-માન્‍યતા પ્રાપ્ત મદરેસાઓની ઓળખ કરવામાં આવી હતી અને મદરેસાઓમાં પરંપરાગત શિક્ષણની સાથે આધુનિક વિષયો (જેમ કે ગણિત, વિજ્ઞાન અને અંગ્રેજી) ને પ્રોત્સાહન આપવાની વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. મદરેસા શિક્ષણ બોર્ડની ભૂમિકાને લઈને ચાલી રહેલા કાયદાકીય વિવાદો વચ્ચે હવે કામિલ અને ફાઝિલ અભ્યાસક્રમોને લઈને લેવાનારા નિર્ણયો આ જ મોટા બદલાવનો એક ભાગ બનવા જઈ રહ્યા છે.