[અલકેશ પટેલ] 25 સપ્ટેમ્બર, 2026 – 25 સપ્ટેમ્બર એટલે ભારતીય રાજનીતિ, પત્રકારત્વ અને ચિંતન ક્ષેત્રના પ્રખર શિખર પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયની જન્મજયંતી. દેશભરમાં આ દિવસને ‘અંત્યોદય દિવસ’ તરીકે ઉજવવામાં આવી રહ્યો છે. સ્વાતંત્ર્યોત્તર ભારતમાં આજના સમયમાં જ્યારે વિશ્વ મૂડીવાદ, સામ્યવાદ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના નવા પડકારો વચ્ચે માનવ અસ્તિત્વની દિશા શોધી રહ્યું છે, ત્યારે પંડિત દીનદયાળજીનો ‘એકાત્મ માનવદર્શન’નો સિદ્ધાંત એક આત્મનિર્ભર અને સાંસ્કૃતિક માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.
વડાપ્રધાન મોદીએ સોશિયલ મીડિયા પર સંદેશ આપતાં જણાવ્યું કે, “રાષ્ટ્રસેવાના સાચા સાધક પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયજીએ સમાજની છેલ્લી હરોળમાં ઊભેલા વ્યક્તિના ઉત્થાનને રાષ્ટ્રનિર્માણનો આધાર માન્યો અને ‘અંત્યોદય’ની એવી વિચારધારા આપી, જેનાથી આજે પણ લોકકલ્યાણની અદભુત પ્રેરણા મળે છે”.
राष्ट्रसेवा के सच्चे साधक पंडित दीनदयाल उपाध्याय जी को उनकी जयंती पर सादर नमन। उन्होंने समाज की अंतिम पंक्ति में खड़े व्यक्ति के उत्थान को राष्ट्र निर्माण का आधार माना और अंत्योदय की एक ऐसी विचारधारा दी, जिससे आज भी जनकल्याण की अद्भुत प्रेरणा मिलती है। आइए, इस विशेष अवसर पर उनके… pic.twitter.com/evr9ghWWe9
— Narendra Modi (@narendramodi) September 25, 2026
વૈચારિક ક્રાંતિનો પાયો
25 સપ્ટેમ્બર 1916ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના મથુરા જિલ્લાના નાગલા ચંદ્રભાન ગામમાં જન્મેલા પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયે બાળપણથી જ સંઘર્ષો વચ્ચે ઉચ્ચ અભ્યાસ કર્યો હતો. સરકારી નોકરી પસંદ કરવાના બદલે તેઓ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘમાં જોડાવાના નિર્ણય સાથે સમાજસેવામાં સમર્પિત થયા.
પત્રકારત્વ અને બુદ્ધિજીવી યોગદાન: તેમણે ‘રાષ્ટ્રધર્મ’, ‘પંચજન્ય’ અને ‘સ્વદેશ’ જેવાં સામયિકો અને પત્રો સાથે જોડાઈને પ્રખર વિચારક, લેખક અને સંપાદક તરીકે ચિંતનાત્મક નેતૃત્વ પૂરું પાડ્યું.
રાજકીય નેતૃત્વ: 1950ના દાયકામાં ભારતીય જનસંઘની સ્થાપના સાથે તેઓ લાંબા સમય સુધી મહામંત્રી રહ્યા અને ડિસેમ્બર 1967ના કાલિકટ અધિવેશનમાં અધ્યક્ષ બન્યા. 22 થી 25 એપ્રિલ 1965 દરમિયાન મુંબઈમાં આપેલા ચાર ઐતિહાસિક વ્યાખ્યાનોમાં તેમણે એકાત્મ માનવદર્શનનો સિદ્ધાંત આપ્યો હતો.
વિકાસના કેન્દ્રમાં ‘માનવ’: બજાર કે રાજ્ય નહીં
દીનદયાળજીનો મૂળ પ્રશ્ન માત્ર ‘ભારતનો આર્થિક વિકાસ કેવી રીતે થાય?’ તે પૂરતો મર્યાદિત નહોતો, પરંતુ ભારત પોતાની પ્રકૃતિ, સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાગત મૂલ્યોને અનુરૂપ કેવી રીતે વિકસે તે હતો. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે માનવી માત્ર આર્થિક પ્રાણી, ગ્રાહક કે મતદાર નથી. મનુષ્ય એ શરીર, મન, બુદ્ધિ અને આત્માનું એકાત્મ સ્વરૂપ છે. આ ચારેય પરિમાણોના સંતુલિત વિકાસ માટે ભારતીય પરંપરાના ચાર પુરુષાર્થ—ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—પરસ્પર જોડાયેલા છે.
તેમણે મૂડીવાદ (જેમાં બજાર સર્વોચ્ચ છે) અને સામ્યવાદ (જેમાં રાજ્ય તંત્ર સર્વોચ્ચ છે) બંનેની મર્યાદા દર્શાવીને ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે ભારતનો માર્ગ બજાર કે રાજ્ય નહીં, પરંતુ ‘માનવ’ને કેન્દ્રમાં રાખવાનો છે.
વર્તમાન યોજનાઓમાં દીનદયાળજીના વિચારોની ઝલક
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા 2014થી 25 સપ્ટેમ્બરને સત્તાવાર રીતે ‘અંત્યોદય દિવસ’ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. વર્તમાન સમયમાં ચાલતી દેશની અનેક કલ્યાણકારી યોજનાઓ જેવી કે ‘દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના-રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન’ (DAY-NRLM), પીએમ આવાસ યોજના, નિઃશુલ્ક રાશન યોજના અને ‘લખપતિ દીદી’ પહેલ—પંડિતજીના અંત્યોદયના સ્વપ્નને સાકાર કરવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે.
માત્ર 51 વર્ષની ઉંમરે 11 ફેબ્રુઆરી 1968ના રોજ મુગલસરાય સ્ટેશન પાસે રહસ્યમય સંજોગોમાં તેમનું અવસાન થયું હતું. જોકે, તેમણે આપેલા વિચારો આજે પણ આત્મનિર્ભર, સમાવેશી અને સમર્થ ભારતના નિર્માણમાં દીવાદાંડી સમાન માર્ગદર્શન પૂરું પાડી રહ્યા છે.
