નવરાત્રી : શક્તિની ઉપાસના સાથે મનની શાંતિ અને જીવનમાં સાવચેતીનું વિજ્ઞાન

Navratri: The worship of Shakti નવરાત્રીના પર્વને જો આપણે ધાર્મિક શ્રદ્ધા સાથે વિજ્ઞાન અને રોજિંદા જીવનની સમજણથી પણ જોઈએ, તો આ ઉત્સવ આપણને એક સુંદર સંદેશ આપે છે: શક્તિ મેળવવી જેટલું જ મહત્ત્વનું છે, શક્તિનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો. દેવીની આરાધના માત્ર મંદિરમાં દીવો પ્રગટાવવા પૂરતી નથી; આપણા મનમાં ધીરજ, વિચારોમાં સકારાત્મકતા અને વર્તનમાં સંયમનો દીવો પ્રગટાવવો પણ એટલો જ જરૂરી છે.

નવરાત્રી એટલે શક્તિનું પર્વ. નવ રાત્રિઓ સુધી જગદંબાની આરાધના, ગરબા, આરતી, ઉપવાસ અને ભક્તિ દ્વારા આપણે શક્તિની ઉપાસના કરીએ છીએ. પરંતુ ક્યારેય વિચાર્યું છે કે શક્તિનો સાચો અર્થ શું છે? શું શક્તિ એટલે માત્ર બળ? શું શક્તિ એટલે માત્ર શસ્ત્રો ધારણ કરનાર દેવી? કે પછી શક્તિનો અર્થ એવો પણ થાય કે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં મનને શાંત રાખવાની, ગુસ્સા પર કાબૂ મેળવવાની અને ઉતાવળ કર્યા વિના યોગ્ય નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા?

આપણી આસપાસની દુનિયામાં શક્તિ અનેક સ્વરૂપે જોવા મળે છે. સૂર્ય પ્રકાશ અને ઉષ્મા આપે છે. પવન ટર્બાઇન ફેરવીને વીજળી ઉત્પન્ન કરી શકે છે. પાણીના પ્રવાહથી વીજળી પેદા થાય છે. આપણા શરીરમાં પણ ખોરાકમાંથી મળતી ઊર્જા દ્વારા હૃદય ધબકે છે, મગજ વિચારે છે અને સ્નાયુઓ કામ કરે છે. વિજ્ઞાન આપણને સમજાવે છે કે ઊર્જા એટલે માત્ર દેખાતું બળ નહીં, પરંતુ પરિવર્તન લાવવાની ક્ષમતા પણ છે. વિશ્વવિખ્યાત વૈજ્ઞાનિક આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇને દ્રવ્યમાન અને ઊર્જા વચ્ચેનો સંબંધ સમજાવતું પ્રસિદ્ધ સમીકરણ આપ્યું: E=mc2. અહીં E એટલે ઊર્જા, m એટલે દ્રવ્યમાન અને c એટલે પ્રકાશની ઝડપ. આ સમીકરણ બતાવે છે કે દ્રવ્યમાન અને ઊર્જા વચ્ચે ગહન સંબંધ છે. દ્રવ્યમાનનો નાનકડો જથ્થો પણ અત્યંત વિશાળ ઊર્જાને અનુરૂપ હોઈ શકે છે. આપણે સામાન્ય રીતે કોઈ વસ્તુને સ્થિર અને નિર્જીવ માનીએ છીએ, પરંતુ આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્ર આપણને પદાર્થની અંદર રહેલી અદ્ભુત ભૌતિક પ્રક્રિયાઓનો પરિચય કરાવે છે. નવરાત્રીમાં આપણે જે શક્તિની ઉપાસના કરીએ છીએ, તેની સાથે આ વૈજ્ઞાનિક સમજણને સરખાવીએ ત્યારે એક સુંદર વિચાર જન્મે છે: દેખાતી દુનિયા આખું સત્ય નથી; ઘણી મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયાઓ આપણી આંખોથી જોઈ શકાતી નથી. ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનના માર્ગ જુદા છે, છતાં બંને આપણામાં વિસ્મય, જિજ્ઞાસા અને જીવન વિશે ઊંડો વિચાર કરવાની પ્રેરણા જગાવી શકે છે.

આધુનિક વિજ્ઞાનમાં ન્યુટ્રીનો નામના સૂક્ષ્મ કણો વૈજ્ઞાનિકો માટે અદ્ભુત જિજ્ઞાસાનો વિષય રહ્યા છે. ન્યુટ્રીનો પર કોઈ વિદ્યુતભાર હોતો નથી. તેઓ પદાર્થ સાથે અત્યંત ઓછી ક્રિયા કરે છે, તેથી અબજો ન્યુટ્રીનો આપણા શરીરમાંથી પસાર થઈ જાય છતાં આપણને તેની ખબર પડતી નથી. આ કણો સૂર્ય સહિતના વિવિધ ખગોળીય સ્ત્રોતોમાંથી આવે છે. તેમને શોધવા માટે વૈજ્ઞાનિકોએ વિશાળ અને અત્યંત સંવેદનશીલ સાધનો બનાવ્યાં છે. એટલે મનમાં પ્રશ્ન થાય કે બ્રહ્માંડમાં જુદી જુદી જગ્યાએથી આવતા ન્યુટ્રીનો જેવા સૂક્ષ્મ કણો ની અસર આપણા ઉપર પડતી હશે? જ્યોતિષીઓ આપણને ફલાણો ગ્રહ નડવાની વાત કરે છે એ સાચી હશે?

આપણે સામાન્ય રીતે માનીએ છીએ કે કોઈ વસ્તુ આપણી સામે હોય તો જ તેનું અસ્તિત્વ જાણી શકાય. પરંતુ ન્યુટ્રીનો આપણને સમજાવે છે કે પ્રકૃતિમાં એવી ઘટનાઓ પણ બને છે, જે આપણી સામાન્ય ઇન્દ્રિયોથી જાણી શકાતી નથી. તેમને સમજવા માટે વૈજ્ઞાનિક સાધનો, પ્રયોગો અને લાંબા સંશોધનની જરૂર પડે છે. દુનિયામાં હજી ઘણું એવું છે, જેને સમજવા માટે આપણે જિજ્ઞાસા, નમ્રતા અને સતત પ્રયત્નો જાળવી રાખવા જોઈએ.

આપણા પ્રાચીન ઋષિમુનિઓએ પણ માનવજીવન, પ્રકૃતિ, મન અને આત્મચિંતન વિશે ઊંડા વિચારો રજૂ કર્યા હતા. તેમણે પોતાના સમયની ભાષા, કથાઓ, કાવ્યો, ભજનો અને ધાર્મિક પરંપરાઓ દ્વારા સામાન્ય લોકો સુધી જીવનમૂલ્યો પહોંચાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો

દેવીમાહાત્મ્યમાં દેવીની સર્વવ્યાપકતાનું વર્ણન કરતી સુંદર પંક્તિઓ છે:

યા દેવી સર્વભૂતેષુ શક્તિરૂપેણ સંસ્થિતા। નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમો નમઃ॥

અર્થાત્, જે દેવી સર્વ જીવોમાં શક્તિના સ્વરૂપે રહેલી છે, તેમને વારંવાર નમસ્કાર.

આ શ્લોકને આપણે આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ જોઈએ તો શક્તિ માત્ર કોઈ એક સ્થળે કે મૂર્તિમાં સીમિત નથી. જીવનને ગતિ આપતી શક્તિ, સંઘર્ષ સામે ઊભા રહેવાની હિંમત, મુશ્કેલીમાં ધીરજ રાખવાની ક્ષમતા અને બીજાની મદદ કરવાની ભાવના પણ જીવનમાં શક્તિના મહત્ત્વપૂર્ણ સ્વરૂપો છે.

ભગવદ્ ગીતામાં પણ મનુષ્યના વર્તન અને આંતરિક ગુણોનું મહત્ત્વ સમજાવવામાં આવ્યું છે. ગીતાના સોળમા અધ્યાયના બીજા શ્લોકમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે:

અહિંસા સત્યમક્રોધસ્ત્યાગઃ શાન્તિરપૈશુનમ્।

અર્થાત્, અહિંસા, સત્ય, ક્રોધનો અભાવ, ત્યાગ, શાંતિ અને બીજાની નિંદા ન કરવી જેવા ગુણો દૈવી સંપત્તિનો ભાગ છે.

આપણે આ શ્લોકને નવરાત્રીના જીવનસંદેશ સાથે જોડીએ તો સમજાય છે કે શક્તિની ઉપાસના સાથે ક્રોધ પર નિયંત્રણ, શાંતિ અને સદ્વ્યવહાર પણ એટલા જ મહત્ત્વના છે. માતાજીના હાથમાં શસ્ત્રો દર્શાવવામાં આવે છે. આ ચિત્રો આપણને અન્યાય અને દુષ્ટતા સામે લડવાની પ્રેરણા આપે છે. પરંતુ રોજિંદા જીવનમાં દરેક સમસ્યાનો ઉકેલ ગુસ્સો, બૂમાબૂમ કે ઝઘડાથી મળતો નથી. ઘણી વખત શાંતિથી વાત કરવી, યોગ્ય સમયની રાહ જોવી અને ઉતાવળમાં નિર્ણય ન લેવો એ જ સાચી શક્તિ સાબિત થાય છે.

નવરાત્રી અને તહેવારોની આસપાસના જીવનમાં કેટલાક વ્યવહારુ પરિબળો ચોક્કસ ધ્યાનમાં લેવા જેવા છે. તહેવારોની તૈયારીમાં લોકોની દોડધામ વધી જાય છે. નવાં કપડાં ખરીદવાનાં હોય છે, ઘરમાં રંગરોગાન કરાવવાનું હોય છે, વ્યવસાયમાં વધુ કામ પૂરું કરવાનું હોય છે, મહેમાનોની આગતા-સ્વાગતા કરવાની હોય છે અને સામાજિક કાર્યક્રમોમાં હાજરી આપવાની હોય છે.

બીજી તરફ, ગરબા અને રાત્રિના કાર્યક્રમોને કારણે ઊંઘના સમયમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. મોડે સુધી જાગવું, બીજા દિવસે વહેલા ઊઠવું, લાંબી મુસાફરી કરવી અને કામનો વધેલો બોજો—આ બધું એકસાથે થાય ત્યારે થાક અનુભવાઈ શકે છે. વિજ્ઞાન આપણને સમજાવે છે કે ઊંઘની અછત અને થાકથી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ક્ષમતા તથા ઝડપી નિર્ણય લેવાની શક્તિ પર અસર પડી શકે છે. તણાવની સ્થિતિમાં કેટલીક વ્યક્તિઓ વધુ ચીડિયાં બની શકે છે અને નાની સમસ્યાને પણ મોટી માની બેસે છે. આથી તહેવારોના સમયગાળામાં જો કામનું દબાણ, ઊંઘની અછત અને વાહનવ્યવહારની ઉતાવળ એકસાથે હોય, તો સાવચેતી રાખવી ખૂબ જરૂરી બને છે.

નવરાત્રીમાં ઉપવાસ, જપ, ધ્યાન અને પૂજા-અર્ચનાની પરંપરા છે. આ ધાર્મિક આચરણોનું મહત્ત્વ દરેક વ્યક્તિ પોતાની શ્રદ્ધા અનુસાર સમજે છે. મારા લાંબા સમયના અવલોકનમાં એક વાત જોવામાં આવી છે કે નવરાત્રીના દિવસો આસપાસ  અકસ્માતો, નાની વાતમાં મોટા ઝઘડા, લોકોમાં ઉગ્રતા અને ઉતાવળની ઘટનાઓ વધારે જોવા મળતી હોય છે.પૂજા માટે થોડો સમય ફાળવવાથી વ્યક્તિને રોજિંદા કામમાંથી વિરામ લઈને આત્મચિંતન કરવાની તક મળી શકે છે. પ્રાર્થના, ધ્યાન અને શાંતિથી બેસવાની ટેવ કેટલાક લોકોને મનનો તણાવ સંભાળવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

મારા મતે નવરાત્રીના ઉપવાસનો એક સુંદર વ્યવહારુ અર્થ એવો પણ લઈ શકાય કે આ નવ દિવસ દરમિયાન આપણે માત્ર ખોરાકમાં જ નહીં, પરંતુ ગુસ્સો, ઉતાવળ, કડવાં વચનો અને નકારાત્મક વિચારોમાં પણ સંયમ રાખવાનો પ્રયાસ કરીએ.

એક દિવસ એવો નક્કી કરીએ કે આજે કોઈની સાથે ગુસ્સાથી વાત નહીં કરીએ. બીજો દિવસ એવો રાખીએ કે વાહન ધીમે અને સાવચેતીથી ચલાવીશું. ત્રીજા દિવસે નકામી ખરીદી કે દેખાદેખીથી દૂર રહીશું. ચોથા દિવસે પરિવારના સભ્યો સાથે શાંતિથી વાત કરીશું.પાંચમા દિવસે કોઈની નિંદા કે પાછળથી ટીકા નહીં કરીએ; દરેક વ્યક્તિના સારા ગુણો જોવાનો પ્રયત્ન કરીશું. છઠ્ઠા દિવસે કામના બોજા હેઠળ ઉતાવળ નહીં કરીએ; કામનું યોગ્ય આયોજન કરીને વચ્ચે થોડો આરામ પણ લઈશું. સાતમા દિવસે ખોટી પ્રતિષ્ઠા કે દેખાડા માટે ખર્ચ નહીં કરીએ; જરૂરિયાત અને ઇચ્છા વચ્ચેનો તફાવત સમજીને ખરીદી કરીશું. આઠમા દિવસે કોઈની સાથે નાની વાતમાં દલીલ કે ઝઘડો નહીં કરીએ; મતભેદ થાય તો શાંતિથી વાત કરીને ઉકેલ શોધીશું. નવમા દિવસે કોઈ એક જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિને મદદ કરીશું, કોઈને આનંદ થાય એવું કામ કરીશું અને નવ દિવસ દરમિયાન શીખેલી સારી ટેવોને આગળ પણ જાળવી રાખવાનો સંકલ્પ કરીશું. આ રીતે નવરાત્રી માત્ર નવ દિવસની ઉજવણી નહીં રહે; તે જીવનમાં સારા ફેરફાર લાવવાની તક બની શકે.

દેવી દુર્ગાનું સ્વરૂપ આપણને સાહસની પ્રેરણા આપે છે. પરંતુ સાહસનો અર્થ જોખમ લેવું જ નથી; જોખમને ઓળખીને યોગ્ય પગલું ભરવું પણ સાહસ છે. શક્તિનો અર્થ બીજા પર પ્રભુત્વ જમાવવું નથી; પોતાની લાગણીઓ પર નિયંત્રણ મેળવવું પણ શક્તિ છે. વિજયનો અર્થ બીજાને હરાવવો જ નથી; પોતાના ક્રોધ, આળસ, અહંકાર અને ઉતાવળને હરાવવી પણ વિજય છે.

આ નવરાત્રીમાં માતાજીને એક જ પ્રાર્થના કરીએ: હે જગદંબા! અમને શક્તિ આપો, પરંતુ એ શક્તિ સાથે સમજદારી પણ આપો. સાહસ આપો, પરંતુ ઉતાવળથી બચાવો. સફળતા આપો, પરંતુ અહંકારથી દૂર રાખો. અને સૌથી મહત્ત્વનું, અમારું મન શાંત રહે, અમારી બુદ્ધિ સ્થિર રહે અને અમારા કારણે કોઈને દુઃખ કે નુકસાન ન થાય એવી સદબુદ્ધિ આપો.

જય અંબે!

આ અને આવા બીજા વિશેષ લેખો વાંચવા –

https://www.revoi.in/category/gujarati/revo%e0%aa%88%e0%aa%ae%e0%ab%87%e0%aa%97%e0%ab%87%e0%aa%9d%e0%aa%bf%e0%aa%a8/ ઉપર ક્લિક કરો… રિવોઈમાં પ્રકાશિત થતા સમાચાર અને લેખો વિશે તમારો અભિપ્રાય ઈમેલ- [email protected] ઉપર જરૂર જણાવો –