1950થી આજ સુધી ભારતની ચૂંટણીવ્યવસ્થાના સુધારાની સફર

Electoral Reforms આજે દેશમાં ઈવીએમની વિશ્વસનીયતા, મતદારયાદીની ચોકસાઈ અને SIRને લઈને ચર્ચા ચાલી રહી છે. ચૂંટણી પંચ યાદી સુધારવાની જરૂરિયાત સમજાવે છે, તો પાત્ર મતદારોનાં નામ રહી જાય તેની ચિંતા પણ વ્યક્ત થાય છે. આ ચર્ચાને સમજવા માટે 1950થી આજ સુધીની આખી સફર જોવી જરૂરી છે. અનેક લોકોને જટિલ લાગતી આ વાતને સરળ રીતે સમજાવે છે – વિરેન મહેતા

મતપેટી, મતદાર ઓળખપત્ર, ઈવીએમ, વીવીપેટ અને મતદારયાદીની ચકાસણી આ બધું ભારતની ચૂંટણીવ્યવસ્થાની સતત સુધરતી પ્રક્રિયા, એટલે કે અપગ્રેડેશનનો ભાગ છે. સુધારો માત્ર નવી ટેક્નોલોજી લાવવાથી થતો નથી; તેનો સાચો અર્થ મતદાન સરળ બનાવવું, ભૂલો ઘટાડવી અને દરેક પાત્ર નાગરિકનો અધિકાર સુરક્ષિત રાખવો છે. તેથી દરેક ફેરફારને તેના હેતુ, અમલ અને પરિણામના આધારે સમજવો જોઈએ.

સ્વતંત્રતા પછી ભારતે સૌથી મોટો નિર્ણય સામાન્ય નાગરિક પર વિશ્વાસ મૂકવાનો લીધો. સંપત્તિ, શિક્ષણ કે સામાજિક દરજ્જાને મતાધિકારની સામાન્ય શરત બનાવવામાં આવ્યા નહીં. મહિલાઓને પણ શરૂઆતથી સમાન મતાધિકાર મળ્યો. શરૂઆતમાં મતદાનની લઘુતમ ઉંમર 21 વર્ષ હતી. ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર બંધારણની મુસદ્દા સમિતિના અધ્યક્ષ હતા, પરંતુ આ વ્યવસ્થા સમગ્ર બંધારણસભાના સામૂહિક નિર્ણયથી ઊભી થઈ હતી. ગરીબ અને ધનિકના મતનું સમાન મૂલ્ય ભારતીય લોકશાહીની પાયાની વાત બની.

25 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ ચૂંટણી પંચની સ્થાપના થઈ. પ્રથમ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સુકુમાર સેનના નેતૃત્વમાં 1951–52ની પહેલી સામાન્ય ચૂંટણીની વ્યવસ્થા ગોઠવાઈ. તે સમયે કરોડો લોકો માટે મતદારયાદી બનાવવી, દૂરના ગામ સુધી સામગ્રી પહોંચાડવી અને ઓછું ભણેલા લોકોને મતદાન સમજાવવું મોટો પડકાર હતો. જવાહરલાલ નેહરુની સરકારના સમયની આ કામગીરીમાં ચૂંટણી પંચનું નેતૃત્વ અને સરકારી કર્મચારીઓનો સહયોગ બંને જરૂરી હતાં. ચૂંટણી ચલાવવી માત્ર મતપેટી મૂકવા જેટલું સરળ કામ નહોતું.

આ પણ વાંચોઃ બ્રહ્મોસ મિસાઈલનો દબદબો: ઓપરેશન સિંદૂર બાદ વૈશ્વિક બજારમાં માંગ વધી

પ્રથમ બે સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં દરેક ઉમેદવાર માટે અલગ મતપેટી રાખવાની મુખ્ય પદ્ધતિ હતી. પેટી પર ઉમેદવારનું નામ અને ચૂંટણીચિહ્ન હોય, એટલે વાંચી ન શકતો મતદાર પણ પોતાની પસંદ ઓળખી શકે. તે પોતાની પસંદની પેટીમાં મતપત્ર નાખતો. આ વ્યવસ્થા સમજવામાં સરળ હતી, પરંતુ ઉમેદવારો વધે તેમ પેટીઓ, પરિવહન અને સુરક્ષાનો બોજ વધતો. ત્યારથી જ ચૂંટણીચિહ્ન સામાન્ય મતદાર અને ઉમેદવાર વચ્ચેની અગત્યની ઓળખ બન્યું હતું.

ચૂંટણીચિહ્નોની વ્યવસ્થા 1951–52ની પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણીથી જ ચૂંટણી પંચે અપનાવી હતી. ઓછું સાક્ષરતા પ્રમાણ અને અનેક ભાષાઓ વચ્ચે ચિહ્નથી પક્ષ અથવા ઉમેદવાર ઓળખવો સરળ બન્યો. 1968માં ચૂંટણી પંચના Election Symbols (Reservation and Allotment) Orderથી પક્ષોની માન્યતા, અનામત ચિહ્નો અને મુક્ત ચિહ્નોની ફાળવણીનું માળખું ગોઠવાયું. માન્યતાપ્રાપ્ત રાજકીય પક્ષ માટે તેનું ચૂંટણીચિહ્ન અનામત રાખવામાં આવે છે. અન્ય ઉમેદવારોને નિયમો મુજબ ઉપલબ્ધ ચિહ્નોમાંથી ચિહ્ન ફાળવવામાં આવે છે. પક્ષમાં ભાગલા પડે અને બંને જૂથો એક જ ચિહ્ન પર દાવો કરે, ત્યારે ચૂંટણી પંચ નિર્ણય લે છે. ચિહ્નથી ઉમેદવારને ઓળખવામાં સરળતા રહે છે. છતાં દેખાવમાં મળતાં આવતાં ચિહ્નોથી ગૂંચવણ ન થાય તે માટે મત આપતાં પહેલાં ઉમેદવારનું નામ પણ જોવું જોઈએ.

શરૂઆતની ચૂંટણીમાં આજની જેમ દરેક મતવિસ્તારમાંથી માત્ર એક પ્રતિનિધિ ચૂંટાતો નહોતો. 1951–52 અને 1957માં કેટલાક મતવિસ્તારો બે સભ્યો ચૂંટતા: સામાન્ય રીતે એક બેઠક સામાન્ય અને બીજી અનુસૂચિત જાતિ અથવા જનજાતિ માટે અનામત હતી. નેહરુ સરકારના સમયમાં સંસદે Two-Member Constituencies (Abolition) Act, 1961 પસાર કર્યો; તેને 9 માર્ચ 1961એ મંજૂરી મળી. ચૂંટણી પંચે મતવિસ્તારોનું વિભાજન કર્યું અને 1962ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં એક મતવિસ્તાર–એક સભ્યનું માળખું અમલમાં આવ્યું. અનામત બેઠકો બંધ થઈ નહોતી; તે અલગ એકસભ્ય મતવિસ્તારોમાં ચાલુ રહી. નાના મતવિસ્તારથી પ્રચારનો બોજ ઘટાડવાનો અને પ્રતિનિધિની જવાબદારી સ્પષ્ટ કરવાનો હેતુ હતો. એટલે કાયદાનું વર્ષ 1961 અને ચૂંટણીમાં અમલનું વર્ષ 1962 જુદાં સમજવાં જોઈએ.

1962માં એક જ મતપત્ર પર ઉમેદવારોની સામે નિશાન કરવાની પદ્ધતિનો વ્યાપક ઉપયોગ થયો. મતદાર પસંદગીની સામે સિક્કો મારીને મતપત્ર પેટીમાં નાખતો. અલગ ઉમેદવારોની અલગ પેટીઓની જરૂર ઘટી અને વ્યવસ્થા સરળ બની. જોકે બે જગ્યાએ નિશાન હોય અથવા પસંદગી સ્પષ્ટ ન હોય તો મત અમાન્ય થવાનો પ્રશ્ન ઊભો થતો. એ જ વર્ષે સામાન્ય ચૂંટણીમાં સહેલાઈથી ન ભૂંસાય તેવી શાહીનો ઉપયોગ થયો. આંગળીનું નિશાન ફરી મત આપવા આવનાર વ્યક્તિને ઓળખવામાં મદદરૂપ બન્યું, છતાં તેની સાથે ઓળખ અને મતદારયાદીની તપાસ જરૂરી રહી.

કાયદો ચૂંટણીના પરિણામને કેટલો અસર કરી શકે તેનું મોટું ઉદાહરણ ઇન્દિરા ગાંધી અને રાજનારાયણનો કેસ છે. રાજનારાયણે 1971ની રાયબરેલી ચૂંટણીમાં ઇન્દિરા ગાંધીની જીતને પડકારી હતી. 12 જૂન 1975એ અલાહાબાદ હાઈકોર્ટે તેમની ચૂંટણી અમાન્ય ઠરાવી. કેસમાં સરકારી અધિકારીઓની મદદ લેવા જેવી ચૂંટણીની ભ્રષ્ટ પ્રથાઓ સંબંધિત મુદ્દા હતા. આ નિર્ણયથી સત્તામાં રહેલા વડાપ્રધાનની ચૂંટણીની માન્યતા અને તેના પર અદાલતની તપાસનો પ્રશ્ન દેશના રાજકારણના કેન્દ્રમાં આવ્યો. જોકે નવેમ્બર 1975માં સુપ્રીમ કોર્ટે બદલાયેલા ચૂંટણીકાયદાના આધારે ઇન્દિરા ગાંધીની ચૂંટણી માન્ય રાખી. તેથી હાઈકોર્ટના ચુકાદાને કેસનું અંતિમ પરિણામ ગણવું યોગ્ય નથી.

આ પણ વાંચોઃ ‘શત્રુનો શત્રુ એ આપણો મિત્ર’ ઇઝરાયેલ અંગે સ્વાતંત્ર્યવીર સાવરકરની દીર્ઘદ્રષ્ટિ

મતદાનની ટેક્નોલોજીમાં ઇલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીન એટલે કે ઈવીએમ આવ્યું. ભારતમાં ઈવીએમ બનાવનારી મુખ્ય બે જાહેર ક્ષેત્રની સંસ્થાઓ ભારત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ લિમિટેડ (BEL), બેંગલુરુ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (ECIL), હૈદરાબાદ છે. BEL સંરક્ષણ મંત્રાલય હેઠળ અને ECIL અણુઊર્જા વિભાગ હેઠળ આવે છે. ચૂંટણી પંચની જરૂરિયાત મુજબ આ સંસ્થાઓએ મશીન વિકસાવ્યું; 1980–81માં તેના નમૂનાઓનું પ્રદર્શન થયું. આજની ઈવીએમ અને વીવીપેટ પણ આ બે સંસ્થાઓ બનાવે છે. ચૂંટણી પંચ તથા તેની તકનીકી નિષ્ણાત સમિતિ માર્ગદર્શન અને તકનીકી દેખરેખ આપે છે. 19 મે 1982એ કેરળની પરુર વિધાનસભા બેઠકના 50 મતદાન કેન્દ્રો પર ઈવીએમ વપરાયું, જ્યારે બાકીના 34 કેન્દ્રોમાં કાગળનાં મતપત્રો હતાં. શરૂઆતના પરિણામમાં શિવન પિલ્લઈને 30,450 અને એ. સી. જોસને 30,327 મત મળ્યા. માત્ર 123 મતથી હારેલા જોસે મશીનના ઉપયોગના કાનૂની આધારને પડકાર્યો.

5 માર્ચ 1984એ સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ચૂંટણીપંચ તે સમયના કાયદા અને નિયમોને બાજુએ રાખી શકે નહીં. ઈવીએમવાળા 50 કેન્દ્રોમાં ફરી મતદાનનો આદેશ થયો. આ ચુકાદો મશીનમાં હેરાફેરી સાબિત થઈ હોવા વિશે નહોતો. પુનર્મતદાન પછી કુલ પરિણામમાં જોસને 32,781 અને પિલ્લઈને 31,335 મત મળ્યા. હવે જોસ 1,446 મતથી જીત્યા. આમ વિજેતા બદલાયો, પરંતુ બે વર્ષના અંતરે થયેલા મતદાન પરથી માત્ર મશીનના કારણે પરિણામ બદલાયું એવું માનવું યોગ્ય નથી.

આ વિવાદ પછી ઈવીએમ માટે સ્પષ્ટ કાનૂની આધાર આપવાની જરૂર સમજાઈ. સંસદે કરેલા સુધારાથી કલમ 61A 1989માં અમલમાં આવી. ત્યારબાદ પરીક્ષણ અને તબક્કાવાર વિસ્તરણ થયું. 2004ની લોકસભા ચૂંટણીમાં તમામ 543 બેઠકો પર ઈવીએમનો ઉપયોગ થયો. કેન્દ્રમાં અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકાર હતી અને ચૂંટણીનું સંચાલન ચૂંટણી પંચે કર્યું. ઈવીએમનો વિકાસ અનેક સરકારોના કાર્યકાળમાં આગળ વધ્યો હોવાથી તેને કોઈ એક નેતાની શોધ ગણવી ઇતિહાસને અધૂરો રજૂ કરવા જેવું છે.

ઈવીએમથી મતગણતરી ઝડપી બની અને મતપત્ર પર લગાવેલા સિક્કાનું નિશાન સ્પષ્ટ ન હોવાથી મત અમાન્ય થવાની સમસ્યા દૂર થઈ. છતાં ધમકી, નાણાંનો પ્રભાવ અને મતદારયાદીની ભૂલો અલગ પડકારો છે. મશીનની તપાસ, સુરક્ષિત સંગ્રહ અને પક્ષોના પ્રતિનિધિઓની દેખરેખથી તેના અમલની વિશ્વસનીયતા જાળવવી પડે છે.

1989માં મતાધિકારનો વ્યાપ વધારતો બીજો મોટો નિર્ણય થયો. રાજીવ ગાંધી સરકારની પહેલ અને સંસદની મંજૂરીથી 61મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા મતદાનની ઉંમર 21થી ઘટાડીને 18 વર્ષ કરવામાં આવી. હવે યુવાનોને રાજકીય ભાગીદારી માટે ત્રણ વર્ષ વધુ રાહ જોવી પડતી નહોતી. શિક્ષણ, રોજગાર અને ભવિષ્ય અંગે તેમની પસંદગી મત દ્વારા વ્યક્ત થવા લાગી. સાથે મોટી સંખ્યામાં નવા મતદારોનાં નામ ઉમેરવા અને તેમને પ્રક્રિયા સમજાવવાની વહીવટી જવાબદારી પણ વધી.

તે જ સમયગાળામાં બૂથ કબજાની સમસ્યા સામે કાનૂની વ્યવસ્થા મજબૂત થઈ. 1989માં લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમમાં કલમ 58A અને 135A ઉમેરાઈ. બૂથ કબજાના સંજોગોમાં ફરી મતદાન (Re-poll) અથવા ચૂંટણી રદ કરવાની અને બૂથ કબજાને ગુનો ગણી સજા કરવાની જોગવાઈ થઈ. આ સુધારાને કોઈ એક ગામની ઘટનાનું પરિણામ કહેવું યોગ્ય નથી; તે વ્યાપક સમસ્યા સામેનો પ્રતિસાદ હતો. કાયદો હોવા છતાં નિષ્પક્ષ પોલીસ, વિશ્વસનીય અહેવાલ અને યોગ્ય કાર્યવાહી વગર તેનો હેતુ પૂરો થતો નથી.

આ પણ વાંચોઃ નખમાંથી પસાર થતા 65 અબજ કણોનું રહસ્ય!

મતદારની ઓળખમાં 1993ના ફોટો ઓળખપત્ર અભિયાને મહત્વનો ફેરફાર કર્યો. ટી. એન. શેષનના નેતૃત્વ હેઠળ ચૂંટણી પંચે તેને ગતિ આપી. ફોટાથી બીજા વ્યક્તિના નામે મતદાનનો પ્રયાસ ઓળખવામાં મદદ મળતી થઈ. પછી કમ્પ્યુટર આધારિત અને ફોટાવાળી મતદારયાદીઓથી નામ શોધવાનું તથા માહિતીની સરખામણી કરવાનું સરળ બન્યું. જોકે ઓળખપત્ર હોવું અને મતદારયાદીમાં નામ હોવું જુદી બાબતો છે. મત આપવાનો અધિકાર ધરાવતા કોઈપણ વ્યક્તિનું નામ ભૂલથી મતદારયાદીમાંથી દૂર ન થઈ જાય તેનું ધ્યાન રાખવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

મતદાનની જાણકારી વધારવામાં ગુજરાતનું પણ નોંધપાત્ર યોગદાન છે. 1999માં IIM અમદાવાદના પ્રાધ્યાપકોના સમૂહે એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ એટલે કે એડીઆરની સ્થાપના કરી. ઉમેદવાર વિશે જરૂરી માહિતી જાણવાનો મતદારનો અધિકાર તેમની કાનૂની પહેલનો મહત્વનો મુદ્દો બન્યો. 2002 અને 2003ના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓથી ઉમેદવારોની સંપત્તિ, દેવું, ગુનાહિત કેસ અને શૈક્ષણિક લાયકાત જાહેર કરવાની વ્યવસ્થા મજબૂત થઈ. મતદારને માત્ર પ્રચારથી આગળ વધીને ઉમેદવારના જાહેર રેકોર્ડને તપાસવાનો આધાર મળ્યો.

ઉમેદવાર સામે કેસ નોંધાયેલો હોય એટલે તે દોષિત સાબિત થયો એવું નથી. સંપત્તિ જાહેર કરવી પણ પોતે ગેરરીતિનો પુરાવો નથી. શપથપત્રથી મતદાર માહિતી સરખાવી શકે છે; તેની ચૂંટણીના પરિણામ પર અસર પરિસ્થિતિ પ્રમાણે થાય છે.

2013માં મતદાર સામે નવો વિકલ્પ આવ્યો. PUCLના કેસમાં 27 સપ્ટેમ્બરે સુપ્રીમ કોર્ટે નોટા, એટલે કે આપેલા ઉમેદવારોમાંથી કોઈ નહીં, એવો વિકલ્પ આપવાનો આદેશ કર્યો. મતદાર મતદાનમાં ભાગ લઈને પણ બધા ઉમેદવારો પ્રત્યે અસંતોષ વ્યક્ત કરી શકે તે તેનો હેતુ હતો. પરંતુ લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં નોટાને બધા ઉમેદવારોને રદ કરીને આપમેળે ફરી ચૂંટણી કરાવવાની સત્તા નથી. તેથી અસંતોષનો રાજકીય સંદેશ અને તેની કાનૂની અસર વચ્ચેનો ફરક સમજવો જરૂરી છે.

એ જ વર્ષે ઈવીએમ સાથે પુરાવો જોડવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ. સુબ્રમણ્યમ સ્વામીના કેસમાં 8 ઑક્ટોબર 2013એ સુપ્રીમ કોર્ટે વીવીપેટને તબક્કાવાર લાગુ કરવાની દિશા આપી. ચૂંટણી પંચ, BEL અને ECIL તેના વિકાસ અને પરીક્ષણ પર અગાઉથી કામ કરતાં હતાં. વીવીપેટમાં મતદાર પોતાની પસંદની છાપેલી પર્ચી થોડા સમય માટે જોઈ શકે છે. પર્ચી હાથમાં મળતી નથી; તે સુરક્ષિત પેટીમાં પડે છે, જેથી મતની ગોપનીયતા જળવાય.

2017ની ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણીમાં તમામ 182 બેઠકો પર અને 2019ની લોકસભા ચૂંટણીમાં સમગ્ર મતદાન વ્યવસ્થામાં વીવીપેટનો ઉપયોગ થયો. 2019ના સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશથી દરેક વિધાનસભા ક્ષેત્ર અથવા લોકસભાના વિધાનસભા વિભાગમાં પાંચ પસંદ કરેલા કેન્દ્રોની પર્ચીઓનું મિલાન કરવાની વ્યવસ્થા થઈ. પાંચ કેન્દ્રોની તપાસને પાંચ ટકા તપાસ સમજવી નહીં. પર્ચી જોવાથી વિશ્વાસ વધે છે, પરંતુ પર્ચીઓ સાચવવી અને નિયમ પ્રમાણે ગણતરી સાથે સરખાવવી પણ જરૂરી છે.

એક કે બે મતદારોની જરૂરિયાત માટે પણ પંચ ખાસ મતદાન કેન્દ્ર ગોઠવી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2024માં અરુણાચલ પ્રદેશના માલોગામમાં એક મહિલા મતદાર માટે કર્મચારીઓ લગભગ 40 કિમી પગપાળા પહોંચ્યા હતા. આ કોઈ નવી 2024ની યોજના નથી: ગુજરાતના બાણેજમાં એક મતદાર માટે 2004 અને 2009ની લોકસભા ચૂંટણીમાં પણ વ્યવસ્થા હતી. ખર્ચ અને મહેનત વધુ થાય, છતાં દૂર રહેતા નાગરિકનો મતાધિકાર જળવાય છે. આવી વ્યવસ્થાનું એક જ દેશવ્યાપી શરૂઆતનું વર્ષ ગણાવવું યોગ્ય નથી; જરૂરિયાત પ્રમાણે કેન્દ્ર મંજૂર થાય છે.

પોસ્ટલ બેલેટ એટલે ટપાલ મતપત્ર. તેનો કાનૂની આધાર લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1951ની કલમ 60 અને પ્રક્રિયાનું મુખ્ય માળખું 25 એપ્રિલ 1961થી અમલમાં આવેલા Conduct of Elections Rules, 1961માં છે; 2016માં આખી પોસ્ટલ વ્યવસ્થા શરૂ થઈ નહોતી. ચૂંટણી ફરજ પરનો પાત્ર કર્મચારી Form 12થી અરજી કરે છે. 2023ના નિયમ 18Aના સુધારા મુજબ તે નિયત Facilitation Centreમાં મતપત્ર મેળવે, ગુપ્ત રીતે મત નોંધે અને જરૂરી ઘોષણાપત્ર તથા કવરની કાર્યવાહી કરીને ત્યાં જ પરત આપે છે. આથી ફરજને કારણે મત ચૂકી જવાની મુશ્કેલી ઘટે છે.

સેનામાં મતદાર તરીકે નોંધાયેલા પાત્ર વ્યક્તિને ETPBSથી ખાલી મતપત્ર ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે મોકલાય છે. તે પ્રિન્ટ કાઢીને મત નોંધે, અધિકૃત અધિકારીથી ઘોષણાપત્ર પ્રમાણિત કરાવે અને નિયત કવરમાં ટપાલથી Returning Officerને મોકલે; મતગણતરી શરૂ થવાના નિયત સમય પહેલાં તે પહોંચવું જરૂરી છે. 21 ઑક્ટોબર 2016ના કેન્દ્ર સરકારના નિયમસુધારા બાદ પંચે નવેમ્બર 2016માં પુડુચેરીની પેટાચૂંટણીમાં તેનો પ્રથમ પ્રયોગ કર્યો. આ ઇન્ટરનેટ પર મત આપવાની પદ્ધતિ નથી. મતપત્ર ઝડપથી પહોંચાડવાનો લાભ છે, પરંતુ પરત ટપાલમાં વિલંબ કે અધૂરા દસ્તાવેજથી મત ગણતરીમાં ન લેવાવાનું જોખમ રહે છે.

2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં 85 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના તથા નિર્ધારિત દિવ્યાંગતા ધરાવતા પાત્ર મતદારો માટે ઘરેથી મતદાનની સુવિધા મહત્વપૂર્ણ બની. અગાઉથી અરજી અને નિયમોનું પાલન કરીને મતદાન ટીમ ઘરે પહોંચે એવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. તેનાથી કેન્દ્ર સુધી ન પહોંચી શકતા નાગરિકોની ભાગીદારી સરળ બને છે. પરંતુ ઘરનું વાતાવરણ હોવા છતાં મત ગુપ્ત અને દબાણમુક્ત રહે તે જરૂરી છે. સુવિધાનો વિસ્તાર અને તેની યોગ્ય દેખરેખ બંને સાથે ચાલવા જોઈએ.

મતદાન પહેલાં મતદારયાદી સાચી હોવી એટલી જ જરૂરી છે. આ માટે SIR એટલે Special Intensive Revision, ગુજરાતીમાં મતદારયાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા, કરવામાં આવે છે. તેમાં ચૂંટણી પંચના માર્ગદર્શન હેઠળ બૂથ સ્તરના અધિકારીઓ (BLO) ઘરે જઈ વિગતો ચકાસે છે. પ્રારૂપ યાદી પ્રસિદ્ધ થાય છે અને દાવા તથા વાંધા સાંભળ્યા પછી અંતિમ યાદી બને છે. મતદાર નોંધણી અધિકારી (ERO) સંબંધિત નિર્ણય લે છે. આ માત્ર કમ્પ્યુટરમાં નામ સુધારવાનું કામ નથી; પાત્ર મતદારોની નોંધણી અને જૂની વિગતોની સઘન તપાસ છે.

ચૂંટણી પંચના જણાવ્યા પ્રમાણે આવી સઘન સુધારણાઓ અગાઉ પણ થઈ છે. હાલના અભિયાનનો પહેલો તબક્કો 2025માં બિહારમાં થયો; ત્યારબાદ ગુજરાત સહિત અન્ય રાજ્યોમાં પ્રક્રિયા આગળ વધી. તેની ઉપયોગિતા મૃત્યુ પામેલા મતદારોની જૂની નોંધ, એકથી વધુ જગ્યાએ નોંધાયેલાં નામ અને કાયમી સ્થળાંતરથી બદલાયેલી વિગતો સુધારવામાં છે. પાત્ર નવા મતદારો ઉમેરવાથી યાદી વધુ સંપૂર્ણ બને છે. ચોક્કસ યાદીથી મતદાનનું આયોજન સરળ થાય અને ખોટી નોંધનો દુરુપયોગ કરવાની શક્યતા ઘટે છે.

પરંતુ SIRની સફળતા માત્ર કેટલાં નામ કાઢ્યાં તેનાથી માપી શકાય નહીં. કામ માટે બહાર ગયેલી વ્યક્તિ, સ્થળાંતર કરેલો પરિવાર કે દસ્તાવેજ મેળવવામાં મુશ્કેલી ધરાવતો પાત્ર મતદાર ભૂલથી છૂટી ન જાય તે જરૂરી છે. તેથી યોગ્ય ચકાસણી, જરૂરી નોટિસ, પોતાની વાત રજૂ કરવાની તક અને નિર્ણય સામે અપીલની વ્યવસ્થા મહત્વની છે. મતદારે યાદીમાં પોતાનું નામ તપાસવું અને ભૂલ હોય તો સમયસર સુધારો માગવો જોઈએ. નિયમિત સંક્ષિપ્ત સુધારણા એટલે SSR અને વિશેષ સઘન સુધારણા એટલે SIR વચ્ચે પણ ફરક છે. SIRને ઉપયોગી સુધારો ત્યારે કહી શકાય, જ્યારે યાદી ચોક્કસ બને અને પાત્ર નાગરિકનો મતાધિકાર જળવાય.

ચૂંટણી સુધારામાં સંસદ, સરકાર, ચૂંટણી પંચ, અદાલત અને નાગરિકોની અલગ ભૂમિકા છે. કોઈ ફેરફાર અધિકાર વધારે છે, કોઈ ઓળખ કે ગણતરી સુધારે છે. સમગ્ર સફરનું શ્રેય કોઈ એક વ્યક્તિ કે પક્ષને આપવાથી સમજ અધૂરી રહે છે. સાબિત હકીકત અને રાજકીય અનુમાન વચ્ચે ભેદ રાખવો જરૂરી છે.

ભારતની મતદાન વ્યવસ્થા અલગ ઉમેદવારોની પેટીઓથી ઈવીએમ અને કાગળની ચકાસણી સુધી પહોંચી છે. વિશ્વસનીય ચૂંટણી માટે સાચી મતદારયાદી, સરળ પ્રક્રિયા, સ્વતંત્ર પસંદગી અને ફરિયાદ સાંભળવાની વ્યવસ્થા સતત જરૂરી છે. મતદારનું નામ યાદીમાં રહે, તે નિર્ભયપણે મત આપે અને મતની યોગ્ય ગણતરી થાય આ ખાતરી જ લોકશાહીને મજબૂત બનાવે છે.

પરિશિષ્ટ ચૂંટણી પંચ છોડ્યા પછી મળેલી જવાબદારીઓ

નીચે 1950થી 22 ઑક્ટોબર 2026 સુધીના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરો તથા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર ન બનેલા અન્ય ભૂતપૂર્વ ચૂંટણી કમિશનરોને આવરી લીધા છે.

રિવોઈમાં પ્રકાશિત આવા વિશેષ લેખ તેમજ અન્ય સમાચારો વિશે આપનો અભિપ્રાય જરૂર ઈમેલ દ્વારા આપોઃ [email protected]