દેશનું નેતૃત્વ યુનિવર્સિટી નક્કી કરશે કે જનતા?

હેમંત પરમાર દ્વારા

દેશનું નેતૃત્વ યુનિવર્સિટી નક્કી કરશે કે જનતા? આ પ્રશ્ન આજે કેમ ઉપસ્થિત થયો? હકીકતે શિક્ષિત નેતૃત્વની માંગ વચ્ચે એવા સવાલો ઊભા થયા છે જેના જવાબ આપવાનું કોઈના માટે સરળ નથી.

દિલ્હીના મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલે ફરી એકવાર દેશના રાજકારણમાં એક નવી ચર્ચા છેડી દીધી છે કે ભારતને એક ભણેલા-ગણેલા વડાપ્રધાનની જરૂર છે. આમ જોવા જઈએ તો આ વાત સાંભળવામાં ખૂબ જ આકર્ષક અને તાર્કિક લાગે છે, પરંતુ આ નિવેદને બુદ્ધિજીવીઓથી લઈને સામાન્ય નાગરિકોના મનમાં એક મોટો યક્ષપ્રશ્ન ઊભો કરી દીધો છે કે છેવટે આ શિક્ષિત હોવાની સાચી વ્યાખ્યા શું છે? શું માત્ર કાગળના ટુકડા જેવી ડિગ્રી હોવી એ જ બુદ્ધિશાળી અને દેશ ચલાવવા માટે લાયક હોવાની સાબિતી છે?

આ પણ વાંચોઃ દુનિયાની ભાવિ સલામતી માટે આ બે પુસ્તક સીમાચિહ્ન સાબિત થઈ શકે તેમ છે…

જો આપણે ફક્ત મોટી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની ડિગ્રીને જ લાયકાતનું એકમાત્ર પ્રમાણપત્ર માનીએ, તો લંડન સ્કૂલ ઓફ ઇકોનોમિક્સમાં ભણેલા ઓમર શેખને કઈ શ્રેણીમાં મૂકીશું- જેણે પાકિસ્તાનમાં અમેરિકન પત્રકાર ડેનિયલ પર્લનું નિર્દયતાથી ગળું કાપી નાખ્યું હતું? અમેરિકાના વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પર હુમલો કરનારા અલ-કાયદાના ૧૯ આતંકવાદીઓમાંથી પણ ઘણા એન્જિનિયર અને પાયલટ હતા. એટલું જ નહીં, તેમનો આકા અયમાન અલ-ઝવાહિરી પોતે એક ડિગ્રીધારી ડૉક્ટર હતો. તો શું આતંકની આ પાઠશાળાના ટોપર્સને આપણે શ્રેષ્ઠ વડાપ્રધાન પદના દાવેદાર માની શકીએ?

ધારો કે આપણે વડાપ્રધાનપદ માટે ભણતર ફરજિયાત કરીએ, તો તેની લઘુતમ લાયકાત શું હોવી જોઈએ? પાંચમું ધોરણ, દસમું, સ્નાતક કે પછી પીએચડી? ધારો કે એક ઉમેદવાર દેશની પ્રતિષ્ઠિત આઈઆઈટી ચેન્નઈમાંથી ભણીને આવે અને બીજો ઉત્તર પ્રદેશના સુલ્તાનપુરની કોઈ સામાન્ય સરકારી સંસ્થામાંથી ભણીને આવે, તો વડાપ્રધાનપદ માટે વધુ યોગ્ય કોને માનવામાં આવશે?

શું અખિલ ભારતીય આયુર્વિજ્ઞાન સંસ્થાન (AIIMS)ના એમડી ડૉક્ટરને સંસ્કૃતના અનુસ્નાતક કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણવા? શું દેશના પ્રખ્યાત ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટને ઇતિહાસના સ્નાતક કરતાં નીચું સ્થાન આપવું? કાયદાના સ્નાતક અને મનોચિકિત્સક વચ્ચે કોની પસંદગી કરવી? કૃષિ ક્ષેત્રમાં ક્રાંતિ લાવનારા કૃષિ વૈજ્ઞાનિક અને અંતરિક્ષમાં રોકેટ મોકલનારા સ્પેસ સાયન્ટિસ્ટમાં વધુ ઉપયોગી કોણ? આખરે પૃથ્વી પર પેટ ભરવા માટે ભોજન વધુ જરૂરી છે કે પછી અંતરિક્ષમાં સેટેલાઇટ મોકલવો?

આ પણ વાંચોઃ 30 ભારતીય ટ્રક ડ્રાઈવરોની અમેરિકામાં ધરપકડ, જાણો શું છે મામલો અને હવે શું થશે?

સવાલ અહીં જ પૂરો નથી થતો. શું હૃદયરોગના નિષ્ણાત દેશની જટિલ આર્થિક નીતિઓ ઘડી શકે છે? કે પછી દેશના અગ્રણી અર્થશાસ્ત્રી હૃદયની બાયપાસ સર્જરી કરી શકે છે? એક પશુચિકિત્સક આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિના પેચ કેવી રીતે લડાવી શકે અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં પીએચડી કરનાર પશુઓની સારવાર કેવી રીતે કરી શકે? જો ઓપન યુનિવર્સિટી કે કોરસપોન્ડન્સથી ડિગ્રી મેળવનાર લોકો આ રેસમાં ભાગ લે, તો શું તેમની ડિગ્રીને અમાન્ય ગણવામાં આવશે? શું વિદેશી યુનિવર્સિટીના ઠપ્પાવાળા નેતાઓ ભારતીય સંસ્કારોમાં ઉછરેલા ભણેલા લોકો કરતાં વધુ યોગ્ય સાબિત થશે?

જો આ વ્યવસ્થાને કાયદેસર અમલમાં લાવવી હોય, તો કદાચ દેશના વડાપ્રધાન, સાંસદો અને ધારાસભ્યો માટે એક રાષ્ટ્રીય કક્ષાની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા યોજવી પડે. પણ જો એવું થાય તો બિહારના દિગ્ગજ નેતા લાલુ પ્રસાદ યાદવ અને તેમના પુત્રોના રાજકીય ભવિષ્યનું શું થાય? તેમની ટિકિટો તો કાયમ માટે કપાઈ જાય.

આ કસોટીમાં મીડિયા ક્ષેત્રમાં કામ કરનારા અને સ્નાતક થયેલા પત્રકારો પણ દાવો કરી શકે. પરંતુ ત્યારે શશિ થરૂર જેવા પીએચડી અને વૈશ્વિક સંસ્થાઓમાં કામ કરી ચૂકેલા નેતાઓ સામે અન્ય લોકો ક્યાં ઊભા રહેશે? જો શશિ થરૂર સૌથી વધુ લાયક છે, તો રાહુલ ગાંધીનું શું, જેઓ તેમનાથી ઓછા ભણેલા છે? અને આ બધી ચર્ચા વચ્ચે સોનિયા ગાંધીની રાજકીય ઈચ્છાઓ અને પ્રિયંકા વાડ્રાની શૈક્ષણિક લાયકાતનું શું થશે?

ઇતિહાસ સાક્ષી છે

ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે કિંગ્સ કોલેજ અને કેમ્બ્રિજના અતિશય ભણેલા અર્થશાસ્ત્રી મનમોહન સિંહને પણ સોનિયા ગાંધીની છત્રછાયા હેઠળ કામ કરવું પડ્યું હતું, અને હાર્વર્ડથી ભણેલા પી. ચિદમ્બરમે કેવાં કૌભાંડો આચર્યા તે દેશ સારી રીતે જાણે છે. તેવામાં ભગવંત માન કે મનીષ સિસોદિયાના શિક્ષણની વાતો ક્યાં ફિટ બેસે છે?

બીજો એક ગંભીર સવાલ એ ઊભો થાય છે કે, જો દેશના વડાપ્રધાન માટે ભણેલા હોવાની લાયકાત અનિવાર્ય બને, તો શું વોટ આપનાર મતદારો માટે પણ કોઈ ચોક્કસ ભણતર નક્કી કરવું પડશે? જો મતદાર અભણ રહી શકે, પણ નેતા માટે ડિગ્રી જરૂરી હોય, તો શું આ લોકશાહીમાં એક ચોક્કસ ભદ્ર વર્ગનું પ્રભુત્વ સ્થાપવાનો છૂપો પ્રયાસ નથી?

વળી, જો આઈઆઈટીની ડિગ્રી જ સર્વોપરી હોય, તો આવી જ ડિગ્રી ધરાવતા અરવિંદ કેજરીવાલના પોતાના વર્તનમાં ક્યાંય શિસ્ત કે ગંભીરતા દેખાય છે ખરી? દરેક બાબતે ઉગ્ર ભાષામાં રાડારાડ કરવી, વડાપ્રધાનની મજાક ઉડાવવી અને પછી પકડાઈ જતાં જ કોર્ટમાં અને વિરોધી નેતાઓને લેખિત માફીપત્રો આપવા, શું આ જ ઉચ્ચ શિક્ષણના સંસ્કાર છે?

છેવટે, સવાલ એ થાય છે કે શું એવા બુદ્ધિજીવીઓ, જેઓ દેશની માટી, સંસ્કૃતિ અને જીવનશૈલીને ઊંડાણપૂર્વક ઓળખે છે, તેમના જ્ઞાનને નકામું ગણવું? શું ધ્યાનમગ્ન સાધુ-સંતોના અંતરજ્ઞાનને નકારી કાઢવું, જેમની સમજ સામાન્ય લોકો કરતાં ક્યાંય વધારે હોય છે?

અથવા તો પછી તે અભણ ગ્રામીણ માતા વિશે શું કહેવું? જે આકાશના વાદળો જોઈને વરસાદની સચોટ આગાહી કરી દે છે, કોઈ પણ મેડિકલ ડિગ્રી વગર ગામડાની સ્ત્રીઓની પ્રસૂતિમાં મદદ કરે છે, અને પોતાના ચાર-પાંચ બાળકોને ઉછેરીને એવા સંસ્કારી અને જવાબદાર નાગરિકો બનાવે છે જેમાંથી એક આજે આખા દેશના ૧૪૦ કરોડ લોકોનું સફળતાપૂર્વક નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે.

કાગળ પર લખાયેલી ડિગ્રીઓ કદાચ નોકરી અપાવી શકે, પણ દેશ ચલાવવા માટે જે હૃદય, સંવેદનશીલતા, અનુભવ અને દેશની માટી પ્રત્યેનો સાચો પ્રેમ જોઈએ છે, તે કોઈ પણ વિદેશી કે દેશી કોલેજના અભ્યાસક્રમમાં ભણાવવામાં આવતો નથી.