નવી દિલ્હી, 23 ઓક્ટોબર 2026: ભારતીય ચૂંટણી પંચના બે સિનિયર ચૂંટણી કમિશ્નરો સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ પંચના જ વરિષ્ઠ અધિકારી અને સિનિયર ડેપ્યુટી ઇલેક્શન કમિશ્નર મનીષ ગર્ગના કામકાજ અને વર્તણૂક અંગે કેબિનેટ સચિવ ટી.વી. સોમનાથન સમક્ષ ગંભીર ફરિયાદો નોંધાવી છે. જો કે, કાયદાકીય અને બંધારણીય જોગવાઈઓને ટાંકીને કેબિનેટ સચિવાલયે આ મામલે ત્વરિત કાર્યવાહી કરવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો છે. માહિતી અધિકાર કાયદા (RTI) હેઠળ બહાર આવેલા સત્તાવાર દસ્તાવેજો અનુસાર, કેબિનેટ સચિવાલયે જણાવ્યું કે બંને ચૂંટણી કમિશ્નરોએ પોતાના વ્યક્તિગત હોદ્દા પરથી આ પત્રો મોકલ્યા હતા. સમગ્ર ચૂંટણી પંચ તરફથી સામૂહિક અને સત્તાવાર રજૂઆત ન આવી હોવાના કારણે આ તબક્કે કાર્યવાહી કરવી યોગ્ય રહેશે નહીં, કારણ કે આવું પગલું બંધારણીય સંસ્થાની સ્વાયત્તતા અને કામકાજમાં સીધો હસ્તક્ષેપ ગણાશે.
સુત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, 29 જુલાઈના રોજ સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ અલગ-અલગ પત્રો લખીને સિનિયર ડેપ્યુટી ઇલેક્શન કમિશ્નર મનીષ ગર્ગની કામગીરી સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે આરોપ લગાવ્યો હતો કે ગર્ગે ચૂંટણી પંચ અથવા સંબંધિત અધિકારીઓ સાથે કોઈપણ પ્રકારની ચર્ચા કર્યા વિના વરિષ્ઠ ડેપ્યુટી ઇલેક્શન કમિશ્નરો, ડેપ્યુટી ઇલેક્શન કમિશ્નરો અને મહાનિદેશકો વચ્ચે કામકાજની ફાળવણી બદલવાનો એકતરફી આદેશ જાહેર કર્યો હતો. બંને કમિશ્નરોએ એ બાબત પર ભાર મૂક્યો હતો કે પંચની પૂર્વ મંજૂરી કે ચર્ચા વિના આવા ફેરફારો ન કરવા માટે મૌખિક અને લેખિત નિર્દેશો આપવામાં આવ્યા હોવા છતાં આ આદેશ જારી કરવામાં આવ્યો હતો.
-
મતદાતા યાદી અને અધિકારોના કેન્દ્રીકરણનો મુદ્દો
કામકાજની ફાળવણી સાથે જોડાયેલા આ આદેશથી ચૂંટણી પંચના સ્તરે મતદાતા યાદીમાં નામ ઉમેરવા, કમી કરવા અને રેકોર્ડ અપડેટ કરવા સંબંધિત તમામ મહત્વપૂર્ણ અધિકારોનું કેન્દ્રીકરણ થઈ જવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. આ ફેરફારથી રાજ્ય સ્તરના અધિકારીઓની કામગીરી અને ભૂમિકા પર પ્રતિકૂળ અસર પડી શકે તેમ હતી. જો કે, આ વિવાદ સામે આવ્યા બાદ 26 સપ્ટેમ્બરે ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે બંને ચૂંટણી કમિશ્નરોના સૂચન બાદ વિવાદિત આદેશને અમલમાં મુકવામાં આવ્યો ન હતો.
-
કેબિનેટ સચિવાલયે કાર્યવાહી કેમ ન કરી?
RTI માં સામે આવેલા કેબિનેટ નોટ અનુસાર, ચૂંટણી પંચ એક સ્વતંત્ર બંધારણીય સંસ્થા છે અને તેની સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવા માટે તેને કારોબારી (એક્ઝિક્યુટિવ) ના હસ્તક્ષેપથી દૂર રાખવામાં આવે છે. કેબિનેટ નોટમાં સ્વીકારવામાં આવ્યું કે બંને કમિશ્નરોની રજૂઆત ગંભીર છે, પરંતુ સમગ્ર પંચની સત્તાવાર ફરિયાદ વિના પગલાં લેવા સંસ્થાકીય મર્યાદાઓનું ઉલ્લંઘન ગણાશે.
કેબિનેટ સચિવ ટી.વી. સોમનાથને 5 ઓગસ્ટ 2026 ના રોજ પત્રો મળ્યાની પહોંચ મોકલી હતી અને આ પત્રોની નકલો કાર્મિક અને પ્રશિક્ષણ વિભાગ, એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ ઓફિસર અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશ્નર કાર્યાલયને રેકોર્ડ અર્થે મોકલી આપી હતી.
-
કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને ભવિષ્યની સ્થિતિ
બંને ચૂંટણી કમિશ્નરોએ રજૂઆત કરી હતી કે આ પ્રક્રિયા ‘મુખ્ય ચૂંટણી કમિશ્નર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશ્નર (નિમણૂક, સેવાની શરતો અને કાર્યકાળ) અધિનિયમ, 2023’ ના સ્થાપિત નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. કાયદાની કલમ 18 મુજબ પંચનું કામકાજ સર્વસંમતિથી ચાલવું જોઈએ અને મતભેદની સ્થિતિમાં બહુમતીથી નિર્ણય લેવાવો જોઈએ. વિવેક જોશીએ એવો પણ આરોપ લગાવ્યો હતો કે પ્રશાસનિક વિભાગ પાસે માંગવામાં આવેલી ફાઈલો પણ તેમને ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી ન હતી.
હાલ પૂરતું કેબિનેટ સચિવાલયે તમામ દસ્તાવેજો ભવિષ્યના નિર્ણયો માટે રેકોર્ડ પર રાખી લીધા છે. મનીષ ગર્ગ સામે કોઈ અંતિમ કાર્યવાહી થશે કે નહીં તેનો આધાર હવે ચૂંટણી પંચની આંતરિક સત્તાવાર પ્રક્રિયા અને ભવિષ્યના સામૂહિક નિર્ણયો પર નિર્ભર રહેશે.
